Monday, September 25, 2017

ಅಕ್ಷರಯಾನ ಮುಗಿಸಿದ ಭಾಗವತ

             ಕುಬಣೂರು ಶ್ರೀಧರ ರಾವ್ - ಶ್ರೀ ಕಟೀಲು ದುರ್ಗಾಪರಮೇಶ್ವರೀ ದಶಾವತಾರ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಂಡಳಿಯ - ಮೇಳದ - ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವತ.
             ಈ ಒಂದು ವಾಕ್ಯ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿ ಪರಿಚಯಕ್ಕೆ ಸಾಕು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲವಲ್ಲಾ. ರಂಗದಲ್ಲಿದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಅವರೊಬ್ಬ ಭಾಗವತ. ಪಡಿಮಂಚದಿಂದ ಇಳಿದು ಚೌಕಿ(ಬಣ್ಣದಮನೆ)ಯಲ್ಲಿ ಮಂಗಳ ಹಾಡಿದರೆ ಬದುಕಿನ ಆರಂಭ. ಕುಬಣೂರರ ಮಹತ್ತಿರುವುದು ತನ್ನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮಿಳಿತವಾಗಿರುವ 'ಆರಂಭ'ದಿಂದ, 'ಆರಂಭ'ಗಳಿಂದ. ಯಾವಾಗಲೂ ಹೊಸತಿನ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಮುನ್ನುಡಿ ಬರೆಯುವುದು ಬದುಕಿನ ಅಭ್ಯಾಸ, ಹವ್ಯಾಸ.
              ದೇವರನಾಡಿನ ಮಣ್ಣಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರದ ಶ್ರೀಕಾರ ಅರಳಿತು. ಮುಂದೆ ಪ್ರಸಂಗಕರ್ತರಾಗಿ, ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ, ಅಭಿನಂದನಾ ಗ್ರಂಥದ ಲೇಖಕರಾಗಿ ಅಕ್ಷರಯಾನವು ವಿಸ್ತಾರ ಪಡೆಯಿತು. ಬಹುಶಃ ಶ್ರೀಧರ  ರಾಯರ ಮನೋವೇಗದ ಮುಂದೆ ಅಕ್ಷರಗಳು ಶರಣಾಗಿ ಸೆ.18ರಂದು ಯಾನವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದುವು! ಹೀಗೆ ಬರೆಯುವಾಗ ಕೈ, ಮನ ನಡುಗುವ ಘಳಿಗೆ.
              ಅಕ್ಷರಗಳು ಪದಗಳಾಗಿ, ಪದಗಳ ಪೋಣಿಕೆಯು ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿ, ಅದಕ್ಕೆ ರಾಗ, ತಾಳಗಳ ಸಂಯೋಗದ ಭಾಗ್ಯ ಒದಗಿ 'ಭಾಗವತಿಕೆ'ಯಾದ ಅಕ್ಷರಗಳ ಯಾನ ಇದೆಯಲ್ಲಾ; ಅದು ಸೊಗಸು, ಬೆರಗು. ತನ್ನ ಭಾಗವತಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯ, ಆಶಯದ ಕಾವ್ಯಸೊಬಗನ್ನು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕುಬಣೂರರ ಗಾಯನಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರಗಳು ತಲೆದೂಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ಗಾಯನದೊಂದಿಗೆ ಅವುಗಳೂ ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ಅಕ್ಷರಗಳಿಗಿನ್ನು ಆ ಯೋಗವಿಲ್ಲ!
               ಎಲ್ಲರಂತೆ ನನ್ನ ಹುಟ್ಟು ಕೊಡಗಿನ ಭಾಗಮಂಡಲದಲ್ಲಾಯಿತು - ವಿನೋದಕ್ಕಾಡಿದ ಅವರ ಮಾತಿನ ಹಿಂದಿರುವ ನೋವಿಗೆ ಕರುಳು ಹಿಂಡಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚಿಕ್ಕ ಹಳ್ಳಿ 'ಕುಬಣೂರು' ಶ್ರೀಧರ ರಾಯರ ಅಜ್ಜಿಮನೆ, ಮಾವನ ಮನೆ. ಅಜ್ಜಿಮನೆಯು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರೀತಿಯ ನಿಲ್ದಾಣ. ಇಲ್ಲಿರುವುದು ಮೊಗೆದು ಕೊಡುವ ಪ್ರೀತಿ. ಇಂತಹ ಪ್ರೀತಿಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಮಧ್ಯೆ ಬೆಳೆದರು.
               ಕಲಿಕೆಯ 'ಅ'ಕಾರದಿಂದ ತೊಡಗಿ 'ತಾಂತ್ರಿಕ ಪದವೀಧರ' ಪದವಿ ಪತ್ರ ಸಿಗುವಲ್ಲಿಯ ತನಕದ ಬದುಕಿನ ಯಾನವು ಹೊಟ್ಟೆ ತಂಪಾಗದ ಕಾಲಘಟ್ಟ. ನಾಟಕ, ಯಕ್ಷಗಾನಗಳು ಹಸಿವನ್ನು ಮತ್ತು ನೋವನ್ನು ಮರೆಸುವ ಉಪಾಧಿಗಳಾಗಿದ್ದುವು. ಅವಮಾನ, ಕಷ್ಟಗಳ ಮಾಲೆಗಳು, ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಗೂ ತೊಡಕುಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಹೆಜ್ಜೆಯೂರುವ ಧೈರ್ಯವು ಅಜ್ಜಿ ಮನೆಯ ಬಳುವಳಿ. ಜತೆಗೆ ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಕೆಚ್ಚು. ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿಗಾಗಿ ಕಂಪೆನಿಯಲ್ಲಿ ದುಡಿದರೂ ಕಲಾ ಕಂಪಿನ ಗುಂಗು ಬೆನ್ನೇರಿತು. 
              ಪರಿಸರ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಒಡನಾಟ, ಸ್ನೇಹ.. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಏಳ್ಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಅಂಶಗಳು. ಶ್ರೀಧರ ರಾಯರು ಇಂತಹ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮುಗ್ಗರಿಸಿದರೂ, ಬದುಕಿನ ಉತ್ತರಾಪಥದಲ್ಲಿ ತಲೆಎತ್ತಿ ನಡೆದರು. 'ಅದೆಲ್ಲಾ ಗ್ರಹಗತಿಗಳು ಮಾಡುವ ಕಿತಾಪತಿ' ಎಂದೊಮ್ಮೆ ನಕ್ಕಿದ್ದರು. ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸುವ ಜಾಯಮಾನದವರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೊಂದು ಪರಿಹಾರದ ಬೆಳಕನ್ನು ಅರಸುತ್ತಿದ್ದರು.
             ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಬಾಚುವುದು ಕುಬಣೂರರ ಸ್ವ-ಭಾವ. ಅವರ ಕಲಾಯಾನಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರಗಳು ಕೈತಾಂಗು ಆದುವು. ಐ.ರಘುಮಾಸ್ತರರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಪಾಠ. ಸಂಗೀತದ ಪಾಟಾಕ್ಷರಗಳು ನಾದವಾಗಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಲೀನವಾಗುವಷ್ಟು ತಲ್ಲೀನತೆ. ಹಾಗೆಂದು ಅಲ್ಲಿಯೇ ತಟಸ್ಥರಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಡ್ಕಸ್ಥಳ ರಾಮಚಂದ್ರ ಭಟ್ಟರಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮದ್ದಳೆವಾದನ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು. ಉಪ್ಪಳ ಕೃಷ್ಣ ಮಾಸ್ತರ್, ಬೇಕೂರು ಕೇಶವರಂತಹ ಹಿರಿಯರಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹೆಜ್ಜೆ ಕಲಿತರು. ಕಲಿಕೆಯ ಒಂದೊಂದು ಅಕ್ಷರಗಳು ಅವರೊಳಗೆ ಇಳಿದು ನೆಲೆಯಾಗಲು ಹವಣಿಸುತ್ತಿದ್ದುವು.
              ಊರಿನ ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಮಯ್ಯರಿಂದ ಭಾಗವತಿಕೆಯ ಬಾಲಪಾಠ. ಮುಂದೆ ಮಾಂಬಾಡಿ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರಲ್ಲಿ ಆಕೃತಿಯು ಕಲಾಕೃತಿಯಾಯಿತು. ಯಕ್ಷಗಾನ ಪಾಠಗಳ ಅಕ್ಷರಗಳು ಮನದೊಳಗೆ ಇಳಿದು ನೆಲೆಯಾದುವು. ಈ ನೆಲೆಗೆ ಮೊದಲೇ ಇಳಿದು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಕ್ಷರಗಳು ಸಾಥ್ ಆದುವು. ಪರಿಪುಷ್ಟ 'ಭಾಗವತ'ನಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಒಳಸುರಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿದುವು.

ಮುಗಿದ ಗೊಣಗಾಟ - ಯಶಸ್ವಿ ತಿರುಗಾಟ

             1979ರಿಂದ ಮೇಳಗಳ ನಂಟು. ಕೂಡ್ಲು, ಕದ್ರಿ, ನಂದಾವರ, ಅರುವ, ಬಪ್ಪನಾಡು, ಕದ್ರಿ, ಕಾಂತಾವರ ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವತರಾಗಿ ತಿರುಗಾಟ. ಜತೆಜತೆಗೆ ವಿವಿಧ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಬಾಚುವಿಕೆ. ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ನೋವನ್ನು ತನ್ನದೆನ್ನುತ್ತ ಮರುಗುವ ಸ್ವ-ಭಾವ. ಇದರಿಂದ ತೃಪ್ತಿಯ ಬದಲಿಗೆ ಗೊಣಗಾಟ ಮೇಲ್ಮೆ ಸಾಧಿಸಿತು. ಹಿತರು ಅಹಿತರಾದರು. ಇವರಲ್ಲಿದ್ದ ಸೌಜನ್ಯ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಗಳು ಕೈಕೊಟ್ಟವು. ಅಷ್ಟಿಷ್ಟು ಕೂಡಿಟ್ಟ ಹಣವು 'ಗ್ರಹಚಾರ ದೋಷ'ದಿಂದ ಕರಗಿದುವು. ಮಾನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಪಮಾನಗಳು ಅಂಟಿದುವು. ಅದರಿಂದ ಪಾರಾಗುವುದೇ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು. ಕೂಡ್ಲು ಮೇಳ ಮತ್ತು ಪೇಜಾವರ ಮೇಳಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವ ಆಶಯವು ಅರ್ಧದಲ್ಲೇ ಮೊಟಕಾಗಿತ್ತು.
               1990ರಿಂದ ಶ್ರೀ ಕಟೀಲು ಮೇಳದ ಭಾಗವತನಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತಿ ಆದಲ್ಲಿಂದ ಕುಬಣೂರು ಶ್ರೀಧರ ರಾಯರಿಗೆ ಗುರುದೆಸೆ. ಅಬ್ಬಾ... ಹನ್ನೊಂದು ವರುಷದ ಗೊಣಗಾಟದ ಬದುಕು ವಿರೋಧಿಗಳಿಗೂ ಬೇಡ. ಎಷ್ಟೋ ಬಾರಿ ಬದುಕಬೇಕಾ ಎನ್ನುವ ಯೋಚನೆಯೂ ಬಂದಿತ್ತು. ಹೋದಲ್ಲಿ ಬಂದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿನ ಅನುಭವಗಳು. ಹಾಗಾಗಿ ಸೋಲು, ಸಮಸ್ಯೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ನಾನೇ ಪರ್ಯಾಯ ಪದ. ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಬೊಳ್ಳಿಂಬಳ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದಾಗ ಹೇಳಿದ ಮಾತು. ಅದು ಕಾಡುವ ಮಾತು.
               ಕಟೀಲು ಮೇಳದ ರಂಗವು ಕುಬಣೂರರ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳ ಸಂಶೋಧನಾಲಯ. ಹಳೆ ಪ್ರಸಂಗಗಗಳಿಗೆ ಮರುಜೀವ ಕೊಡುವತ್ತ ಯತ್ನ. ಸ್ಥಾಪಿತ ಪ್ರಸಂಗಗಳಿಗೆ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ಜನಾಕರ್ಷಣೆಯ ಸ್ಪರ್ಶ. ವಿಶೇಷ ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ರಂಗಪೋಣಿಕೆ. ಸಿದ್ಧ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಿಂತ ಆಚೆ ನೋಡುವ ಮನಃಸ್ಥಿತಿ. ಕಲಾವಿದರ ಸಾಮಥ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡ ರಂಗ ನಿರ್ದೇಶನ. ನಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿಕ್ ವಿಚಾರಗಳ ರಿಂಗಣ.
               ಮೇಳದಲ್ಲಿರುವ ಕಲಾವಿದರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಾಮಥ್ರ್ಯವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಭಾಗವತನ ಶಕ್ತಿ. ಸೂಕ್ತವಾದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಹಂಚಿ ಅವರೊಳಗಿರುವ 'ಕಲಾವಿದ'ನನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ತೋರಿಸುವುದು ಸಾಮಥ್ರ್ಯ. ಕಲಾವಿದರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಯತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣೋಟ ಹರಿಸುವುದೂ ಅಗತ್ಯ. ಜತೆಜತೆಗೆ ಮೇಳದ ಶಿಸ್ತು ಕಾಪಾಡಲ್ಪಡಬೇಕು. ಇವೆಲ್ಲಾ ಓರ್ವ ಭಾಗವತನಿಗಿರುವ ವೃತ್ತಿ ಸವಾಲುಗಳು. ಕುಬಣೂರು ಭಾಗವತರು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ನಿಭಾಯಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರಿದ್ದ ಕಟೀಲಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ಮೇಳದ (ಕಟೀಲಿನಲ್ಲಿ ಆರು ಯಕ್ಷಗಾನ ಮೇಳಗಳಿವೆ) ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಜನಸ್ವೀಕೃತಿ ಪಡೆದಿವೆ. ಒಡನಾಡಿ ಕಲಾವಿದ, ಉಪನ್ಯಾಸಕ ಉಜಿರೆಯ ಶ್ರುತಕೀರ್ತಿ ರಾಜ್ ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
              ಮನುಷ್ಯ ಭಾವಜೀವಿ. ಭಾವನೆಗಳಿಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯ ಕೊರಡಿಗೆ ಸಮಾನ. ಭಾವನೆಗಳು ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ! ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಬಣೂರರ ಬದುಕಿನ ಏಳು ಬೀಳುಗಳು ಅವರ ಭಾವಗಳ ತೇವವನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿಸಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಇರಬೇಕು, ಶ್ರೀಧರ ರಾಯರು ಆಡಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾದ ಆಖ್ಯಾನಗಳಿಗೆ ಮಣೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ರಾಗಗಳು ಭಾವಗಳ ಮೇಲಾಟದ ಟಾನಿಕ್. 'ಮಾನಿಷಾದ, ಅಕ್ಷಯಾಂಬರ, ಪರೀಕ್ಷಿತ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ, ನಳೋಪಖ್ಯಾನ..' ಪ್ರಸಂಗಗಳೇ ಕುಬಣೂರರು ಹಾಡುವುದನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದುವು.

ಅಕ್ಷರಗಳ ಪದ ಯಾನ

           ಕುಬಣೂರು ಶ್ರೀಧರ ರಾಯರು 'ಯಕ್ಷಪ್ರಭಾ' ಸುದ್ದಿ ಮಾಸಿಕದ ಸಂಪಾದಕರು. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಸಂಪುಟಗಳನ್ನು ರಜೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದ್ದರು. ಸಿಂಗಾಪುರ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗಳ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರಜೆಯ ಷರಾ ಬರೆದಿದ್ದರು. ಪತ್ರಿಕೆಗಿದು ಪ್ರಥಮ ರಜೆ. ಸಂಪಾದಕರಿಗದು ಕೊನೆಯ ರಜೆ. 'ವಿದ್ಯಾವಂತನಾಗಿ, ತಾನು ದುಡಿದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ನನ್ನಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಬೇಕು' ಎನ್ನುವ ಆಶಯ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾಶನದ ಹಿಂದಿತ್ತು.
              ವಿದ್ವಾಂಸ ಡಾ.ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿಯವರು ಕುಬಣೂರರ ಸಾಧನೆಗೆ ಅಕ್ಷರರೂಪ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. "ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೊಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯು ಬೇಕೆಂಬ ಕನಸು ನನಸಾಗಿಸಿದರು. ಕೀರ್ತಿಶೇಷ ಕಡತೋಕ ಮಂಜುನಾಥ ಭಾಗವತರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದ ಸಜ್ಜನ, ಸ್ನೇಹಶೀಲ."
            'ನಮ್ಮ ಊರನ್ನು ತೊರೆದು, ಹೊರ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಭಿರುಚಿಯುಳ್ಳವರಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಆಗುಹೋಗುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶ' ಎನ್ನುವ ಸ್ಪಷ್ಟ ಕಲ್ಪನೆಯಿತ್ತು. ಪತ್ರಿಕೆಯಿಂದ ಏನೇನೋ ಮಾಡಿಲ್ಲ! ಏನಕ್ಕೇನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಜಾಹೀರಾತಿಗಾಗಿ ಕಸರತ್ತು ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಆರಂಭದ ದಿವಸಗಳಲ್ಲಿ ಚಂದಾ, ಜಾಹೀರಾತಿಗಾಗಿ ಓಡಾಡಿ ಚಪ್ಪಲಿ ಸವೆದಿದ್ದುವು. ಪತ್ರಿಕೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಅವರದು ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಸೈನ್ಯ. ಜತೆಗೆ ಮಡದಿ, ಮಕ್ಕಳ ಹೆಗಲೆಣೆ.
          ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ದಾಖಲಾತಿ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಪರಿಚಯ, ವಿಚಾರ-ವಿಮರ್ಶೆ, ಕಲಾವಿಮರ್ಶೆ, ಧ್ವನಿಸುರುಳಿ-ಪುಸ್ತಕ ಪರಿಚಯ, ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮುನ್ನೋಟ, ವರದಿ...ಗಳೇ ಹೂರಣಗಳು. ಯಕ್ಷಗಾನದಂತಹ ಸಂಕೀರ್ಣ ಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಪೂರ್ಣ ಲೇಖನ, ವಿಮರ್ಶೆಗಳಿಂದ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಸಮೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಬಹುದಿತ್ತು. ಆರ್ಥಿಕ ಭಾರವನ್ನು ಹಗುರಗೊಳಿಸುವ ಹೆಗಲುಗಳು ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಕುಬಣೂರು ಎಂದೋ ಆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆನ್ನಿ.
             "ಕಟೀಲು ಮೇಳದ ಸಂಚಾಲಕರು ತನ್ನ ಮೇಳದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಜಾಹೀರಾತು ನೀಡುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಕಟೀಲು ಮೇಳದ ಆಟ ಆಡಿಸುವವರನ್ನು ಚಂದಾದಾರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದರು. ಇದು ನಿಜವಾದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ" ಎಂದೊಮ್ಮೆ ಹೇಳಿದ್ದರು. ಮೇಳದ ಯಜಮಾನ ಕಲ್ಲಾಡಿ ವಿಠಲ ಶೆಟ್ಟರ 'ಯಕ್ಷ ವಿಠಲ ವಿಜಯ' ಎನ್ನುವ ಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವತಃ ಕುಬಣೂರರು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದ್ದಾರೆ.  
             ತನ್ನ ಕಲ್ಪನೆಯ ರಂಗತಂತ್ರಗಳಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ರಚಿಸಿದ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಾಂತಾವರ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಹಾತ್ಮೆ, ಸಾರ್ವಭೌಮ ಸಂಕರ್ಷಣ, ಮನುವಂಶವಾಹಿನಿ, ದಾಶರಥಿ ದರ್ಶನ, ಮಹಾಸತಿ ಮಂದಾಕಿನಿ, ಪಟ್ಟದ ಮಣೆ.. ಅಕ್ಷರಯಾನದ ರಸಘಟ್ಟಿ ಪ್ರಸಂಗಗಳು. 'ವಿದ್ಯಾವಂತರು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿ ಬರಬೇಕು,' ಎಲ್ಲಾ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ, ರಂಗಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಸಂದೇಶ. ಅವರ ಆಶಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮೇಳದ ಕಲಾವಿದರ ಕೊಡುಗೆಯು ರಂಗ ಯಶದ ಹಿಂದಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿ.

ಸಾಧನೆಗೆ ಕನ್ನಡಿ

          ಶ್ರೀಧರ ರಾಯರಿಗೆ ಕಳೆದ ವರುಷ ನವಂಬರದಲ್ಲಿ ಕಟೀಲಿನಲ್ಲಿ ಅದ್ದೂರಿಯ ಅಭಿನಂದನೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು, 'ಯಕ್ಷಭೃಂಗ' ಅಭಿನಂದನ ಕೃತಿ. ಇವರ ಬದುಕಿನ ಪ್ರತಿಫಲನ. ಜೀವನದ ಏಳುಬೀಳುಗಳ ಜತೆ ಸ್ಥಿರತೆ, ಯಕ್ಷಗಾನದ ಏರು-ತಗ್ಗುಗಳು ಮೂಡಿಸಿದ ಎಚ್ಚರಗಳು, ಕಾಲಕಾಲದ ಯಕ್ಷಪಲ್ಲಟಗಳನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
           ಮಡದಿ ಶಾರದಾ. ಮಗಳು ಶ್ರೀವಿದ್ಯಾ, ಪ್ರಕೃತ ಸಿಂಗಾಪುರ ನಿವಾಸಿ. ಮಗ ಶ್ರೀಕಾಂತ. ಕರ್ನಾಟಕ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಉದ್ಯೋಗಿ. ಒಮ್ಮೆ ಖಾಸಗಿ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದರು, "ಗಂಡನ ಬದುಕಿನ ಏಳು-ಬೀಳುಗಳಿಗೆ ಅಧೀರರಾಗದ ಪತ್ನಿ, ಅಪ್ಪನನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮಕ್ಕಳು - ಇವಿಷ್ಟೇ ನನ್ನ ಶಾಶ್ವತ ಆಸ್ತಿ." ಹತ್ತಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಪುರಸ್ಕಾರ, ಸಂಮಾನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರು.
             ಕುಬಣೂರರ ಮರಣದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ನವಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಹೊತ್ತು ತಂದಾಗ ಈ ಮಾತುಗಳು ಕಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಆರಂಭಿಸಿದುವು. ಹೊಣೆಯರಿತ ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿ ಬಾಳಿದ ಕುಬಣೂರರು ಎಲ್ಲರೆನ್ನುವಂತೆ 'ಆಟದವರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ'! ಬದುಕಿನ ಎಷ್ಟೋ ಸಂದರ್ಭಗಳ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಇದೆಯಲ್ಲಾ ಅದೊಂದು ಧ್ಯಾನ. ಆ ಧ್ಯಾನದೊಳಗಿದ್ದ 'ಸಂಗೀತಗಾರ, ಭಾಗವತ, ಸಂಪಾದಕ, ಪ್ರಸಂಗಕರ್ತ, ಕೃತಿಕರ್ತ, ನಿರ್ದೇಶಕ, ತೀರ್ಪುಗಾರ' ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಶಾಶ್ವತ ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಇಳಿದರು.
             ಕುಬಣೂರರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ, ರಂಗಕ್ಕೆ ಮಾನ-ಸಂಮಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ ನಾದಯೋಗಿಯ - ಅಕ್ಷರಯೋಗಿಯ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಾಮಥ್ರ್ಯದ ಅನಾವರಣದ ಮಾತಿಗೆ ಸಾರಸ್ವತ ಲೋಕವು 2017 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 18ರ ತನಕ ಕಾಯಬೇಕಾಯಿತು. ಎಲ್ಲರ ಪಾಡು. ಇದು ಜೀವನ.
ಚಿತ್ರ : ನಟೇಶ್ ವಿಟ್ಲ

Friday, September 22, 2017

ದಿವಾಣರಿಗೆ ಗುರುವಾಣಿ : 'ನಿರಕ್ಷರಕುಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ನಾಟ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಸಬಲ್ಲ ಚತುರ'


ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ’ದಧಿಗಿಣತೋ’ ಅಂಕಣ / 25-8-2017

             1985-86ನೇ ಇಸವಿ. ಮಂಗಳೂರಿನ ಉರ್ವಸ್ಟೋರಿನ ಚಿಲಿಂಬಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ್ಲು ಮೇಳದ ಆಟ. ಕೀರ್ತಿಶೇಷ ಕಾವೂರು ಕೇಶವರ ಯಜಮಾನಿಕೆಯ ಮೇಳ. ಪ್ರಸಂಗ : ಶಬರಿಮಲೆ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಹಾತ್ಮೆ. ದಿವಾಣ ಶಿವಶಂಕರ ಭಟ್ಟರ 'ಕೇತಕೀವರ್ಮ' (ಪಂದಳ ರಾಜ) ಪಾತ್ರ. ವೇಷದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ರಂಗತುಂಬುವ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ. ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾತು. ಚೌಕಿಯ ಹೊರಗೂ ಮನ ತುಂಬುವ ಮಾತು. ಗುರು ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ಗರಡಿಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಾಗಿ ನಾಲ್ಕೈದು ವರುಷವಾಗಿತ್ತಷ್ಟೇ. ಆಗವರಿಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ವರುಷ. ಈಗಲೂ ದಿವಾಣರು ಮಾತಿಗೆ ಸಿಗುವಾಗ ಅಂದಿನ ಪಂದಳ ರಾಜ ನೆನಪಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಬಳಿಕ ಹಲವು ವೇಷಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದರೂ ಮನದೊಳಗೆ ಇಳಿದ ಪಂದಳರಾಜನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ!
              ದಿವಾಣ ಶಿವಶಂಕರ ಭಟ್ಟರ (53) ಮನೆತುಂಬಾ ಯಕ್ಷಗಾನದ್ದೇ ಮಾತುಕತೆ. ಹಿರಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹವ್ಯಾಸದ ಸತ್ವದಲ್ಲಿ ಬದುಕನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡವರು. ತಂದೆ ಗಣಪತಿ ದಿವಾಣ, ಆಶು ಕವಿಗಳು. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ, ಸುರತ್ಕಲ್, ಕುಂಡಾವು ಮೇಳಗಳು ಊರಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಾಗಿ ಭಾಗಿ. ಯಕ್ಷಗಾನವೇ ತಾನಾದಾಗ ಅಂಗಳವೇ ರಂಗಸ್ಥಳ. ತೊಡುವ ಉಡುಪು 'ಜೌಳಿ'ಯಾದಾಗ ಶಾಲಾ ಕಲಿಕೆ ಎಂಟರಲ್ಲಿ ನಿಂತಿತು. ಸರಿಯಾದ ಗುರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಿ' ಎಂದು ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಲಲಿತಾ ಕಲಾ ಕೇಂದ್ರದತ್ತ ಬೆರಳು ತೋರಿದವರು ಊರಿನ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದ ವೈ.ಡಿ.ನಾಯಕರು. ಆಗ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಸೂರಿಕುಮೇರು ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು ಗುರುಗಳು.
               ನಾಯಕರ ನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ಶಿವಶಂಕರ ಭಟ್ಟರು ಆದೇಶವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಯಕ್ಷಾಸಕ್ತಿಗೆ  ನೀರೆರೆದು ಪೋಶಿಸಿದ ಈ ಮಹನೀಯರು ನನ್ನ ಉತ್ಕರ್ಷಕ್ಕೆ ಅಡಿಗಲ್ಲಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದರು. ನನಗೂ ಮಹಾನ್ ಕಲಾವಿದರ ಒಡನಾಟ ಮತ್ತು ಉತ್ತೇಜನವಿದ್ದುದರಿಂದ ಕಲಾವಿದನಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಲು ಬೇಕಾದ ಸಮೃದ್ಧ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಒದಗಿದುವು. ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಡ್ಲೆ ನರಸಿಂಹ ಭಟ್ಟರ ಗುರುತ್ವವೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮೇಳದಿಂದ ಬಣ್ಣದ ಬದುಕು ಆರಂಭವಾಯಿತು, ಎಂದು ಕಳೆದ ದಿನಮಾನಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ದಿವಾಣರ ಕಲಾಯಾನಕ್ಕೆ ಈಗ ಮೂವತ್ತೈದು ವರುಷ.
               ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ರೀ ಕಟೀಲು ಮೇಳದ ಕಲಾವಿದ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮೇಳ, ಕೂಡ್ಲು ಮೇಳ, ಮಲ್ಲ, ಬಪ್ಪನಾಡು ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಟ. ಹೊಸನಗರ ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕನಾಗಿ ದುಡಿತ. ಒಂದಷ್ಟು ಕಾಲ ವಿರಾಮ. ಅಸೌಖ್ಯದ ಕಾರಣದಿಂದ 2008ರಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಿಂದ ದೂರವಿದ್ದೆ. ಪೂಜ್ಯ ಎಡನೀರು ಶ್ರೀಗಳ ಒತ್ತಾಯ ಮತ್ತು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಅವರ ಎಡನೀರು ಮೇಳದಿಂದ ಪುನಃ ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಬದುಕಿನ ಹೊಸ ಆಧ್ಯಾಯ ಶುರು. ಆ ದಿನಮಾನಗಳನ್ನು ಮರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಎಂದು ವಿನೀತರಾಗುತ್ತಾರೆ.
                ಶಿವಶಂಕರ ಭಟ್ಟರ ಕಿರೀಟ ವೇಷ ಸೊಗಸು. ರಂಗನಡೆಯೂ ಸೊಬಗು. ವಿಕಾರಗಳಿಲ್ಲದ ರಂಗಭಾಷೆ. ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು, ಹೊಸಹಿತ್ಲು ಮಹಾಲಿಂಗ ಭಟ್, ಪುತ್ತೂರು ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರು, ಬೇತ ಕುಂಞ.. ಇವರೆಲ್ಲರ ರಂಗತಂತ್ರಗಳ 'ಕೆಣಿ'ಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಶಿತ. ಇದರಿಂದ 'ದಿವಾಣ ಶೈಲಿ'ಯೊಂದರ ಹುಟ್ಟು. ಫಕ್ಕನೆ ನೋಡುವಾಗ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರು ನೆನಪಾದರೂ ಅವರಂತೆ ಆಗದೆ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದುದು ದಿವಾಣರ ಹೆಚ್ಚುಗಾರಿಕೆ. ಪಾತ್ರಗಳ ಸಿದ್ಧ ರಂಗ ನಡೆಯ ಬಳಕೆಯ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಬಳಸುವಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ.
                  ಶಿವಶಂಕರ ಭಟ್ಟರು ಯಕ್ಷಗುರು. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿಡುವಿಲ್ಲದ ಕಲಾವಿದ. ಕಾಸರಗೋಡು, ಕರಾವಳಿಗಳ ಹವ್ಯಾಸಿ ತಂಡಗಳಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ. ಶಿಷ್ಯರ ರಂಗನಡೆಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದುಕಾಣುವ ದಿವಾಣರ ರಂಗಛಾಪು. ಒಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ರಂಗ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಎಷ್ಟು ಸಮಯ ಬೇಕು? "ಅವಸರದ ರಂಗಪ್ರವೇಶವು ಕಲಾವಿದನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಪೂರಕವಲ್ಲ.  ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ವರುಷವಾದರೂ ಬೇಕು. ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದನಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಲು ಮೂರು ವರುಷ ಕಾಯುವಿಕೆ ಬೇಕೇ ಬೇಕು. ನನ್ನ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರುಷದ ಬಳಿಕವೇ ರಂಗಪ್ರವೇಶ. ಎಷ್ಟೋ ಕಡೆ ಹೆತ್ತವರ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ರಂಗಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಇದರಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವಾಗ ರಂಗಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಬೇಕು ಎನ್ನುವ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಗುರುಗಳ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬಿಡಿ," ಎಂದು ಪಾಲಕರನ್ನು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾರೆ.
                  ಯುವಜನತೆ ಯಕ್ಷಗಾನದತ್ತ ಆಕರ್ಶಿತವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ. ಸಮಗ್ರ ರಂಗದ ಅಭಿಮಾನದ ಮನಃಸ್ಥಿತಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ. ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಭಿಮಾನ ತಪ್ಪಲ್ಲ. ನಾಟಕ, ಸಿನೆಮಾ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ರಸಗ್ರಹಣ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೂ ಇಂತಹ ಶಿಬಿರಗಳ ಅಗತ್ಯ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. 'ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನವಾಗಿಯೇ ನೋಡುವುದು ಮತ್ತು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಹೇಗೆ' ಎನ್ನುವ ತರಬೇತಿ. ದಿವಾಣರು ಓರ್ವ ವೃತ್ತಿ ಕಲಾವಿದನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಇಂತಹ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ವರ್ತಮಾನದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ.
                 "ಇಂದು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ವೃತ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಆರು ತಿಂಗಳು ನಿರಂತರ ಕಲಿಯುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಅಲಭ್ಯತೆಯಿಂದ ಸೊರಗಿದೆ," ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ವೃತ್ತಿ ಭದ್ರತೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದೂ ಕಾರಣ. ದಿವಾಣರಿಗೆ ಕನ್ನಡ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ದೂರದ ತ್ರಿಶೂರಿನಲ್ಲೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿದ್ದಾರೆ. ಸರಕಾರವು ಪಠ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಕಲೋತ್ಸವದ ಮೂಲಕ ಮಿಳಿತಗೊಳಿಸಿದೆ. "ನಾನು ತ್ರಿಶೂರಿನಲ್ಲಿ ಬಿಡಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಿಂದಲೇ ಬದುಕಿಯೇನು," ಎನ್ನುವ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಒಂದೆಡೆ ವೃತ್ತಿ ರಂಗವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ಸೊರಗುವ ಕೇಂದ್ರಗಳು. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ದಿವಾಣರಂತಹ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ದೂರದ ಕೇರಳದಲ್ಲೂ ಬದುಕಬಹುದೆನ್ನುವ ಧೈರ್ಯ. ಈ ಎರಡೂ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಯೋಚಿಸಿದಾಗ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿದ್ದು ವೃತ್ತಿರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರಾಗಿರುವ ಒಂದಷ್ಟು ಮಂದಿ ಕಣ್ಮುಂದೆ ಹಾದು ಹೋದರು.
                  ಈಚೆಗೆ ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಡನೀರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಯಕ್ಷಗಾನ ತರಬೇತಿ ಶಿಬಿರ ಜರುಗಿತ್ತು. ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ದಿವಾಣರು ಮತ್ತು ಸಬ್ಬಣಕೋಡಿ ರಾಮ ಭಟ್ಟರು ಗುರುಗಳಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಒದಗಿದ್ದರು. ಕಾಸರಗೋಡು ಸರಕಾರಿ ಕಾಲೇಜಿನ 'ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ'ದ ಆಯೋಜನೆ. "ಶಿಬಿರದ ಯಶಸ್ಸಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಕ ರತ್ನಾಕರ ಮಲ್ಲಮೂಲೆಯವರ ಬದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳ ಗುರುತ್ವವು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ರೂಪುಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಕಲಾವಿದರಾಗದಿದ್ದರೂ, ಉತ್ತಮ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಾದರೆ ಸಾಕು," ಎನ್ನುವ ಕಳಕಳಿ ದಿವಾಣರದ್ದು.
                 'ನಿರಕ್ಷರಕುಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ನಾಟ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಸಬಲ್ಲ ಚತುರ' ಎಂದು ಗುರು ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು ದಿವಾಣರಿಗೆ ನೀಡಿದ ಪ್ರಶಂಸೆಯು ಶಿಷ್ಯನಾಗಿ ದಿವಾಣರಿಗೆ ಸಾರ್ಥಕ್ಯದ ಕ್ಷಣ. ಇಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಾರ್ಥವಲ್ಲ, ಅದರ ಹಿಂದಿರುವ ಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, ಕಥಕ್ಕಳಿಯ ಶಿಸ್ತು ನೋಡಿದಾಗ, ಬದಲಾದ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲೂ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಶಿಸ್ತು ಬೇಕು. ಮೊದಲು ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಶಿಸ್ತು-ಭಯ ಜತೆಜತೆಗೆ ಮಿಳಿತವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಈಗ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಶಿಸ್ತನ್ನು ತರಬೇಕೇನ್ನುವುದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೋ, ಹಿಂಬೀಳಿಕೆಯೋ ನೀವೇ ಯೋಚಿಸಿ, ಎಂದು ಬುದ್ದಿಗೆ ಗ್ರಾಸ ಒದಗಿಸಿದರು.
                 ದಿವಾಣ ಶಿವಶಂಕರ ಭಟ್ಟರು ಹತ್ತಾರು ಸಂಮಾನಗಳಿಂದ ಪುರಸ್ಕೃತರು. ಸ್ವ-ರೂಢಿತ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಿಂದ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವ-ಶೈಲಿಯ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದ ದಿವಾಣರಿಗೆ ಈಚೆಗೆ ಕೇರಳದ ಮೂವತ್ತೇಳು ಕಲೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ 'ಸವಾಕ್' ಸಂಸ್ಥೆಯ ಗೌರವವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ.
(ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ: ಪ್ರಭಾಕರ ಮಂಜೇಶ್ವರ)



Thursday, September 21, 2017

ಕಾಲದ ದಾಖಲೆ ಒದಗಿಸಿದ ಮೊಹರು

 ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಂಡ ಕಲಾವರ್ಧಿನಿ ಸಂಘದ ತಾಳಮದ್ದಳೆ.
 ಕಾಂಚನದಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ ತಾಳಮದ್ದಳೆಯೊಂದರ ಅಪರೂಪದ ಚಿತ್ರ - ದೇರಾಜೆ ಸೀತಾರಾಮಯ್ಯ, ಎನ್.ವಿ.ಕೃಷ್ಣ ರಾವ್, ರಾಮ ಭಟ್, ಕುಕ್ಕಜೆ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್, ಈಶ್ವರ ಭಟ್ ಕಜೆ, ಕುಬಣೂರು ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ರಾವ್, ನಾರಾಯಣ ಭಟ್, ಕೃಷ್ಣಶಾಸ್ತ್ರಿ (ಕಲಾವಿದರು)

ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ’ದಧಿಗಿಣತೋ’ ಅಂಕಣ / 18-8-2017

               ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹವ್ಯಾಸಿ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು ಆ ರಂಗದಲ್ಲಿದ್ದವರಿಗೆ ಅನುಭವವೇದ್ಯ. ಸಂಘವೊಂದು ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದು ಅಲ್ಲಿನ ಸಾಂಸ್ಕ್ರತಿಕ ಮುಖ. ವೈಚಾರಿಕವಾದ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು, ಅದಕ್ಕೆ ಥಳಕು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳ ಮೇಲಾಟದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಸಂಘಗಳು ಕಲಾಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗಿದ್ದುವು. ನೋಂದಾಯಿತ ಸಂಘಗಳು ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವಂತೆ ಸುಪುಷ್ಟವಾದ ಕಾರ್ಯಹೂರಣಗಳನ್ನು  ಹೊಂದಿದ್ದವು.
           ಹವ್ಯಾಸಿ ಸಂಘಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ದಾಖಲಾದುದು ಅಲ್ಲೋ ಇಲ್ಲೋ ಮಾತ್ರ. ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ಅಲಭ್ಯತೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸುದ್ದಿಗಳು ಹೊರ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸೇವಾ ಭಾವದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ವಿಚಾರಗಳಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಾನ. ಸಂಘವೊಂದರ ಹತ್ತರ, ಇಪ್ಪತ್ತರ ಸಂಭ್ರಮಗಳಿಗೆ ನೆನಪು ಸಂಚಿಕೆಗಳೂ ಹೊರಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕ್ರೋಢೀಕರಣದ ಅಸಾಧ್ಯತೆಗಳೂ ಕಾರಣ. ಯಾವ ಕಲಾವಿದರಲ್ಲೂ ಕಾಂಚಾಣದ ಮೋಹ ಇದ್ದಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಅಂತಹ ವಾತಾವರಣಗಳಿದ್ದಿರಲಿಲ್ಲ. ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ದಾಖಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ದಿವಸಕ್ಕೆ ಅದು ಭೂತಕಾಲದ ದಾಖಲೆಯಾಗಿ ಒದಗುತ್ತಿತ್ತು.
              ಬಂಟ್ವಾಳ ತಾಲೂಕಿನ - ದ.ಕ.ಜಿಲ್ಲೆ - ಕೆದಿಲದಲ್ಲಿ 'ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವರ್ದಿನೀ ಸಭಾ' ಎನ್ನುವ ಸಂಘವೊಂದಿತ್ತು. 1955ರ ದಶಂಬರ 12ರಂದು ಉದ್ಘಾಟನೆಗೊಂಡಿತ್ತು. ತನ್ನ ಐದನೇ ವರುಷದ ವಾರ್ಶಿಕೋತ್ಸವದ - 25 ಫೆಬ್ರವರಿ 1961 - ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕ ಪುಸ್ತಿಕೆಯೊಂದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತ್ತು. ಅದು ಕಳೆದ ಕಾಲದ ಕಥನವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ದಾಖಲೆಯಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಒದಗಿಸಿದವರು ಕಲಾವಿದ ಕೆದಿಲ ಗಣರಾಜ ಭಟ್.
            ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಂಘವೊಂದು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹೊರತಾದ ಯಾವ ಕಲೆಯನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸದು, ವೀಕ್ಷಿಸದು! ಇತರ ಕಲೆಗಳೂ ಅಷ್ಟೇ! ಕಾರಣ ಅರಿಯದು. ಸೋದರ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟೋ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಗೌರವಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಕೃತಘ್ನರಾಗುತ್ತೇವೆ. ಕಲಾವರ್ಧಿನಿ ಸಭಾವು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡರೂ ಇತರೆಲ್ಲ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಕಂಡಿದೆ. ಆಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ತಾಳಮದ್ದಳೆ, ಬಯಲಾಟ, ಭಾರತ ವಾಚನ, ನಾಗಸ್ವರ ಕಛೇರಿ, ಹರಿಕಥೆ, ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು, ಸಂಗೀತ.. ಹೀಗೆ ವೈವಿಧ್ಯ ಹೂರಣಗಳಿಂದ ಮೈತುಂಬಿದ್ದುವು.
              ಉದಾ: 9-8-1960ರಂದು ಕೆದಿಲ ಹಾಯರ್ ಎಲಿಮೆಂಟರಿ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ 'ಯಾಗ ನಿರ್ಧಾರ' ಎನ್ನುವ ಭಾರತ ವಾಚನ; 24-8-1960ರಲ್ಲಿ ನಾಗಸ್ವರ ಕಛೇರಿ, 3-5-1960ರಂದು ಎ.ಎಸ್.ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಶೃಂಗೇರಿಯವರಿಂದ 'ಉತ್ತರ ಗೋಗ್ರಹಣ' ಹರಿಕಥೆ. 1957ರಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯ ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆಯವರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ. 1958ರಲ್ಲಿ ಮೂಲ್ಕಿ ಮೇಳದವರಿಗೆ ರಜತ ಕರಂಡಕ ಪ್ರದಾನ.
               ಸಂಘವೊಂದರಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ, ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಕೋಶಾಧಿಕಾರಿ, ಸದಸ್ಯರು.. ಹೀಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹಂಚೋಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲಾವರ್ಧಿನಿ ಸಭಾವು ಒಂಭತ್ತು ಮಂದಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು, ಮೂವತ್ತೈದು ಪೋಷಕರು, ನಲವತ್ತೆರಡು ಸಹಾಯಕರು, ಹದಿನಾರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸದಸ್ಯರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಐವತ್ತೈದು. ಇಪ್ಪತ್ತು ಮಂದಿಯ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯಿತ್ತು.
                1961ರವರೆಗಿನ ಪದಾಧಿಕಾರಿಗಳ ವಿವರ ಹೀಗಿದೆ. ಬಿ. ಸುಬ್ಬಣ್ಣ ಭಟ್ (ಅಧ್ಯಕ್ಷರು), ಕೆ. ರಾಮ ಭಟ್ ಮತ್ತು ಕೈಂತಜೆ ಸದಾಶಿವ ಭಟ್ (ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರು), ಕೈಲಾರ್ ಈಶ್ವರ ಭಟ್ (ಕೋಶಾಧಿಕಾರಿ) ಈಶ್ವರ ಭಟ್ ಕಜೆ (ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ) ಬಿ. ನಾರಾಯಣ ಭಟ್ (ಜತೆ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ). 1961ರ ನಂತರ - ಬಡೆಕ್ಕಿಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರು ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು. ಈಶ್ವರ ಭಟ್ ಕಜೆಯವರಿಗೆ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ. ಕೈಂತಜೆ ಸೀತಾರಾಮ ಭಟ್ಟರು ಗೌರವ ಲೆಕ್ಕ ಪರಿಶೋಧಕರು. ಕೆ. ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು ಕಾನೂನು ಸಲಹೆಗಾರರು.
                ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಂಘವಾದರೂ ಅದು ಇತರ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘಗಳಂತೆ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರಗಳು, ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸುಲಭ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಅಧ್ಯಕ್ಷ, ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಎನ್ನುವ ಹುದ್ದೆಗಳು ಅಲಂಕಾರಕ್ಕೆ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಹಿರಿಯರು ತೋರಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಕಾಲ ಸರಿದಂತೆ ಸಂಘದ ಬಹುತೇಕ ಮಂದಿ ವಿವಿಧ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವ್ಯ ಹೊಂದಿದರು. ಕೆಲವರು ಕಾಲ ವಶವಾದರು. ಇಪ್ಪತ್ತು-ಇಪ್ಪತ್ತೈದು  ವರುಷ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದ ಕಲಾವರ್ಧಿನಿ ಸಭಾ ಕಾಲನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮರೆಗೆ ಸರಿಯಿತು. ಜನರು ಮರೆತರು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಅದರ ಐದನೇ ವರುಷದ ವರದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಪುಸ್ತಿಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ.
                ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲುಗಡೆ ಹೊಂದಿದ ಸಂಘವು ಕಳೆದ ವರುಷ ಪುನರಾರಂಭಗೊಂಡಿತು! ಇದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು? ಕೆದಿಲ ಗಣರಾಜ ಭಟ್ಟರ ಮಾತಿಗೆ ಕಿವಿಯಾಗೋಣ ಅಲ್ವಾ - ನನ್ನ ಅಜ್ಜ ನಾರಾಯಣ ಭಟ್ ಬಡೆಕ್ಕಿಲ. ಅವರ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸಂಗ್ರಹದ ಸಂಚಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾಗ 'ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವರ್ಧಿನಿ ಸಭಾ, ಕೆದಿಲ' ಎನ್ನುವ ರಬ್ಬರ್ ಸ್ಟಾಂಪಿನ ಮೊಹರು ಗೋಚಾರವಾಯಿತು. ಶಾಯಿ ಆರಿರಲಿಲ್ಲ! ಆ ಸಮಯದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದ ವಡ್ಯದಗಯ ಭೀಮ ಭಟ್ಟರು (85) ಆಗ ಸಂಘದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿದ್ದ ಕಜೆ ಈಶ್ವರ ಭಟ್ಟರತ್ತ ಬೆರಳು ತೋರಿದರು. ಈಶ್ವರ ಭಟ್ಟರ ಮೂಲಕ ಐದನೇ ವರುಷದ ವರದಿ ಪುಸ್ತಿಕೆ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಆರು ದಶಕದ ಹಿಂದಿನ ಯಕ್ಷಲೋಕದ ಚಿತ್ರ ಕಣ್ಮುಂದೆ ಹಾದು ಹೋದುವು.
                 ನಿಲುಗಡೆಯಾದ ಸಂಘಕ್ಕೆ ಪುನಶ್ಚೇತನ ನೀಡಲು ನಿರ್ಧಾರ. ಊರ ಹಿರಿಯ ಸಹಕಾರ. ಬಡೆಕ್ಕಿಲ ಪದ್ಮನಾಭ ಭಟ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿಯೂ, ಕುಕ್ಕಾಜೆ ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಭಟ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಸಂಘವು ಉಸಿರಾಡಲು ಶುರುವಾಯಿತು. ಆರಂಭದ ದಿವಸಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಾವರ್ಧಿನೀ ಸಭಾದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ಹೇಳಿದ ಮೂಡಂಬೈಲು ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಶಂಭು ಶರ್ಮ, ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರೇ ಮೊದಲಾದ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಿ ತಾಳಮದ್ದಳೆ ಆಯೋಜನೆ ಮಾಡಿ ಸಂಘಕ್ಕೆ ಮರುಜನ್ಮ ನೀಡಿದೆವು. ಹಿರಿಯರು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಹಾದಿಯಂತೆ ಸಂಘವನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸದೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಲೆಗೂ ಗೌರವದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದೇವೆ.
                    ಒಂದು ಪುಸ್ತಿಕೆ ಮತ್ತು ರಬ್ಬರ್ ಸ್ಟಾಂಪ್ ಮೊಹರು ನಿಲುಗಡೆಯಾದ ಸಂಘಕ್ಕೆ ಜೀವದಾನ ಮಾಡಿತು. ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಂಡ ಸಂಘವು ಹದಿನೈದು ತಾಳಮದ್ದಳೆಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದೆ. ಪ್ರತೀ ದಶಂಬರದಲ್ಲೂ ವಾರ್ಶಿಕೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಇರಾದೆಯಿದೆ. ಜತೆಗೆ ಇತರ ಕಲೆಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗೂ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಬಹುಶಃ ಈ ಎರಡು ದಾಖಲೆಗಳು ಗಣರಾಜರಿಗೆ ಸಿಗದೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಕಲಾವರ್ಧಿನಿ ಸಭಾ ಕಾಲಗರ್ಭದೊಳಗೆ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಇಳಿಯುತ್ತಿತ್ತೋ ಏನೋ?
                  ಕಲಾವರ್ಧಿನಿ ಸಭಾದಂತೆ ನಮ್ಮ ನಡುವೆ ನಿಲುಗಡೆಯಾದ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಂಘಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಸಾಕಷ್ಟಿವೆ. ಕೆಲವೊಂದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಹಿರಿಯರು ಮಾತಿಗೆ ಸಿಗುತ್ತಾರೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಐದು ವರುಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆಯಾದರೂ ಸಂಘದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕಿರು ಪುಸ್ತಿಕೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದರೆ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕದು ಆಕರವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇಡ, ಹತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತೈದರ ಸಂಭ್ರಮಕ್ಕಾದರೂ ಲಿಖಿತವಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಬೇಕು. ಕೆಲವು ಸಂಘಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಈ ಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸಾಗಿವೆ. ಇಂತಹ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ಸಂಘದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು, ಆ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬಾಳಿದ ಕಲಾವಿದರ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಮುಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿನ ಆಸಕ್ತರಿಗೆ ಒಂದು ಜ್ಞಾನವಾಗಿ ಒದಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.

Tuesday, September 19, 2017

ಕಾಲದ ಪಲ್ಲಟಕ್ಕೆ ಅಲುಗಾಡದ ಮನೆ



ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯ - ದಧಿಗಿಣತೋ  - ಅಂಕಣ / 11-8-2017

              ನೂರು ವರುಷ ಮೀರಿದ 'ಬಡೆಕ್ಕಿಲ' ಮನೆಯ ಜಗಲಿಯಲ್ಲಿ ಪದ್ಮನಾಭ ಭಟ್ಟರು (70) ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂನಲ್ಲಿ ಶ್ರುತಿ ಹಿಡಿಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೂ ಮನೆಗೂ ಹೊಸೆದ ಗಾಢ ನಂಟನ್ನು ನೆನಪು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮೂಡ್ ಬಂದಿದೆ. ಜಾಗಟೆ ಹಿಡಿದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಗುಣುಗುಣಿಸಲು ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೂರ್ನಾಲ್ಕು ತಲೆಮಾರಿನಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಲಾವಾಹಿನಿಯ ಗುಂಗು ಬದುಕಿನ ಸಂಕಟಗಳನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ.
              ಬಂಟ್ವಾಳ (ದ.ಕ.) ತಾಲೂಕಿನ ಕೆದಿಲ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿದೆ, ಬಡೆಕ್ಕಿಲ ಮನೆ.  ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹಪ್ಪಳ ಸದ್ದು ಮಾಡಿದರೆ, ಈ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಚೆಂಡೆ-ಮದ್ದಳೆ ಸದ್ದು, ಬಂಧುಗಳು ವಿನೋದಕ್ಕೆ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತುಗಳು. ಅಂದರೆ ಯಕ್ಷ ನಿನಾದವು ಇಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರ. ಮೊದಲು 'ಸಣ್ಣುಞಿ ಅಜ್ಜ' ವಾಸವಾಗಿದ್ದ ಮನೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಶುರುವಾದ ಕಲಾ ಪರಂಪರೆಯು ಅವರ ಮೊಮ್ಮಗ ಪದ್ಮನಾಭ ಭಟ್ಟರ ತನಕವೂ ಹರಿದಿದೆ.
              ಬಡೆಕ್ಕಿಲ ಮನೆತನದ ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೈಭವಕ್ಕೆ ಈಗ ಮಾತಿಗೆ ಸಿಕ್ಕುವ ಹಿರಿಯರು ಪದ್ಮನಾಭ ಭಟ್. ಇವರು ಭಾಗವತರು. ಅಗರಿ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತ. ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇವರು ಭಾಗವಹಿಸುವ ನಿಶ್ಚಿತ ಕೂಟ, ಆಟಗಳಿದ್ದುವು. ಈಗಲೂ ಕುಟುಂಬ, ಆಪ್ತರ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಕೂಟಗಳಿಗೆ ಇವರೇ ಭಾಗವತರು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಶುಭ ಕಾರ್ಯಗಳಂದು ಕಲಾರಾಧನೆಗೆ ಮಣೆ.
              ಒಂದು ಕುಟುಂಬದ ಹಿರಿಯರಲ್ಲಿದ್ದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇತರ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿರಬೇಕೇಂದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಇರುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿಯು ಅವರವರ ಮನಃಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಆಯ್ಕೆ. ಬಡೆಕ್ಕಿಲ ಮನೆಯ ಎಲ್ಲಾ ಸದಸ್ಯರಿಗೂ ಯಕ್ಷಗಾನವೆಂದರೆ ಪ್ರಿಯ. ಅದು ಮನೆಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ವಿವಾಹವಾಗಿ ಬಂದ ಸೊಸೆಯಂದಿರೂ ಕೂಡಾ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರೇ! ದೈನಂದಿನ ಮಾತುಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹೊರತಾದ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು ಅಪರೂಪ.
             ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ, ಪೂಜೆ, ಶುಭಕಾರ್ಯಗಳಿದ್ದರೆ ತಾಳಮದ್ದಳೆ ಖಾಯಂ. ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಮೀನಮೇಷ ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಸ್ಥಾಪಿತ ಕಲಾಪ. ಯಾರ್ಯಾರು ಬರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಪ್ರಸಂಗ ನಿಗದಿ. ಜತೆಗೆ ಪಾತ್ರಗಳ ಹಂಚೋಣ. ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಗುರುತು ಹಾಕಿ ಪದ್ಮನಾಭ ಭಟ್ಟರು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಗೊಂದಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
             ಮನೆಯ ಹಲವು ಸದಸ್ಯರು ದೂರದೂರಿನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಶುಭ ಕಾರ್ಯಗಳ ಜತೆಗೆ ತಾಳಮದ್ದಳೆಯೂ ಪೋಣಿತವಾದಾಗ ಸಮಯ ಹೊಂದಾಣಿಸಿಕೊಂಡೇ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲಾ ಸದಸ್ಯರೂ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಊಟವಾಗಿ ಕೈತೊಳೆದ ತಕ್ಷಣ ಯಾರೂ ತೆರಳುವುದಿಲ್ಲ. ಬರುವಾಗಲೇ ತೆರಳಲು ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ ಟಿಕೇಟ್ ಮಾಡಿ ಬಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಲಾರಾಧನೆ ಮೂಲಕ ಹಿರಿಯರ ನೆನಪು ಪದ್ಧತಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ, ಎನ್ನುವ ಸದಾಶಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಕೆದಿಲ ಗಣರಾಜ ಭಟ್. ಇವರು ಅರ್ಥಧಾರಿ, ವೇಷಧಾರಿ.
           'ಮನೆ ತಾಳಮದ್ದಳೆ'ಯು ಕಳೆದ ಕಾಲಮಾನದ ಸಂಭ್ರಮ. ಮನೆಯ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲದೆ, ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಕೂಟಗಳು ಆ ಕಾಲದ ದೊಡ್ಡ ಸುದ್ದಿ. ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಕಲಾವಿದರು ತಾಳಮದ್ದಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರೊಂದಿಗೆ ಹವ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೂ ಕೂಟಗಳಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬೌದ್ಧಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದಲ್ಲದೆ, ತಾಳಮದ್ದಳೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿರಿಯರ ವಾಗ್ಯುದ್ಧ, ಅವರಲ್ಲಿರುವ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ನೋಡುವ ಅವಕಾಶಗಳು ಮನೆ ತಾಳಮದ್ದಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿವೆ," ಎಂದು ಅರ್ಥಧಾರಿ ಅಡ್ಕ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರು ಯಾವಾಗಲೂ ನೆನಪಿಸುವುದುಂಟು. ಬಡೆಕ್ಕಿಲ ಮನೆಯ ಕೂಟವೂ ಈ ಆಶಯದಿಂದ ಹೊರತಲ್ಲ. ಹಿರಿಯರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕಿರಿಯರು ಅನುಸರಿಸಿ ಅರ್ಥಧಾರಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
              ಬಡೆಕ್ಕಿಲ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತ ಪದ್ಮನಾಭ ಭಟ್ಟರ ವಾಸ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಳೆದ ಕಾಲದ ಕಥನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ  ನಾನು ನಾಲ್ಕನೇ ತರಗತಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಯ. ಹಾಸ್ಯರತ್ನ ಕೀರ್ತಿಶೇಷ ವಿಟ್ಲ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಜೋಶಿಯವರ ಸಹೋದರ ನಮ್ಮೂರಿನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭೋಜನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಅವರಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಒಲವಿತ್ತು. ಭಾಗವತಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ರಚಿಸಿದ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಿಗೆ ನನಗೆ ತಿಳಿದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅವರು ತುಂಬಾ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಿದರು.
                ಕೆದಿಲ ವಾಲ್ತಾಜೆಯಲ್ಲಿ ಎನ್.ವಿ.ಕೃಷ್ಣರಾಯರು ಅರ್ಥಧಾರಿ. ಅವರಿಗೆ ಕುಬಣೂರು ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ರಾಯರೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಒಡನಾಟವಿತ್ತು. ಹಲವೆಡೆ ಅರ್ಥಧಾರಿಯಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.  ಸ್ಥಳೀಯ  ಕೂಟಗಳಲ್ಲೂ ಈ ಹಿರಿಯರು ಭಾಗವಹಿಸುವುದು ನಮಗೆಲ್ಲಾ ಖುಷಿ. ಆಗ ಅಂಡೆಪುಣಿ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರು ಭಾಗವತರು. ಅವರದು ಉತ್ತಮ ಕಂಠಶ್ರೀ. ಅಪೂರ್ವ ಪ್ರಸಂಗಗಳ ಜ್ಞಾನ. ಬಳಿಕ ಭಾಗವತಿಕೆಯ ಆಸಕ್ತಿ ನನಗೂ ಅಂಟಿತು. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ 'ಮಟ್ಟು' ಮುಖ್ಯ. ಈಗಿನಂತೆ ಪದ್ಯವನ್ನು ಲಂಬಿಸುವ ಕ್ರಮ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಲಂಬಿಸಿದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ಅಲ್ಲ.
              ಗತ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಂಡ ಪದ್ಮನಾಭ ಭಟ್ಟರು ಒಂದು ಸ್ವಾರಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದರು - ಊರಿನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೊಂದು ತಾಳಮದ್ದಳೆ. ಪ್ರಸಂಗ ವಾಲಿ ಮೋಕ್ಷ. ಹಿರಿಯರಾದ ಕರಾಯ ಕೊರಗಪ್ಪರ 'ವಾಲಿ'ಯ ಪಾತ್ರ. ಕಥೆಯಲ್ಲಿ - ವಾಲಿಯ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಣವು ನಾಟಿದ ನಂತರ ಆತ ರಾಮನನ್ನು ಜರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುವ ದೃಶ್ಯ. ಈ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕ ಬಾಲಕನನ್ನು ಮಲಗಿಸಿ ಅರ್ಥ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು! ಅಂದರೆ ವಾಲಿಯು ಅಂಗದನನ್ನು ತನ್ನ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದರ್ಥ. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅರ್ಥ ಹೇಳಲು ಮೂಡ್ ಬರುತ್ತಿತ್ತಂತೆ.
             ಮೊದಲು ತಾಳಮದ್ದಳೆಯಲ್ಲೂ ದೃಶ್ಯವು ಹೊಸೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ದಕ್ಷಾಧ್ವರ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ 'ವೀರಭದ್ರ' ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಬಾರಣೆ, ದುಶ್ಶಾಸನ ವಧೆ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ 'ದುಶ್ಶಾಸನ'ನನ್ನು ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸುವ ದೃಶ್ಯ, ಭಾರ್ಗವ ವಿಜಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ’ಜಮದಗ್ನಿಯು’ ರೇಣುಕೆಯನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳು 'ಲೈವ್' ಆಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗುತ್ತಿದ್ದುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಹಿರಿಯರು ಮಾತಿಗೆ ಸಿಗುತ್ತಾರೆ. ಸರಿಯೋ ತಪ್ಪೋ ಎನ್ನುವುದು ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ. ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಅಷ್ಟೊಂದು ಗಾಢವಾಗಿ ಅವಾಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.
              ಬಡೆಕ್ಕಿಲ ಮನೆಯ ಯುವಕರು ನಗರ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಸಂತುಷ್ಟ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಸಹಜವಾಗಿ ಕಲೆಯ ಗುಂಗಿಗೆ ಮಸುಕಾಗಿದೆ. ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಹಿರಿಯರು ವಯೋಧಿಕ್ಯದಿಂದ ದೂರವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೂಟಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಮುಖವಾಗಿದೆ. ಕಾಲದ ಪಲ್ಲಟಕ್ಕೆ ಕಲಾವಿದರ ಸಂಖ್ಯೆ ಇಳಿದರೂ, ಕಲೆಯ ಆಸಕ್ತಿ ಇಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಏನಿಲ್ಲವೆಂದರೂ ಹತ್ತೋ ಹದಿನೈದು ಮಂದಿ ಹಿಮ್ಮೇಳಕ್ಕೋ, ಮುಮ್ಮೇಳಕ್ಕೋ ಸಿಗುತ್ತಾರೆ. ಹೊಸತಲೆಮಾರಿನಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನವಲ್ಲದೆ ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ವಯಲಿನ್, ತಬಲ.. ಹೀಗೆ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ಕಲೆಯ ಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲೂ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಸುಭಗತನವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
          ಎಲ್ಲರನ್ನು ಒಟ್ಟು ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಹಿರಿಯರ ಆಶಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿಸಲು ಬಡೆಕ್ಕಿಲ ಮನೆಯ ಯಕ್ಷಾವರಣಕ್ಕೆ ಸಂಘಟಿತ ರೂಪ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. 2013ರಲ್ಲಿ 'ಯಕ್ಷಕೂಟ ಬಡೆಕ್ಕಿಲ' ಸಂಘವನ್ನು ಹುಟ್ಟು ಹಾಕಿದ್ದಾರೆ. ಅದರ ಮೂಲಕ ತಾಳಮದ್ದಳೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.     ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮನೆ ಎಂದಾಗ ಕುರಿಯ, ಪದ್ಯಾಣ, ಕೆರೆಮನೆ, ಕರ್ಕಿ.... ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಮನೆತನಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ತಮ್ಮದೇ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿರುವುದು ಇತಿಹಾಸ. ಬಡೆಕ್ಕಿಲ ಮನೆಯೂ ಕೂಡಾ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯೊಂದರ ಉಳಿಯುವಿಕೆಗೆ ಕಾಣ್ಕೆ ನೀಡಿದೆ. ಬದಲಾದ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲೂ ಕಲಾತೇವ ಆರದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಮನೆತನದ ಗಟ್ಟಿ ಬಳುವಳಿ.

Saturday, September 16, 2017

ಕೂಟಬದ್ಧತೆ ನಿಯತ್ತಿನ ಬೊಳ್ಳಿಂಬಳ


ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯ ’ದಧಿಗಿಣತೋ’ ಅಂಕಣ / 14-7-2017
  
               ಅಧ್ಯಾಪಕ ಸಮಾಜದ ಕಣ್ಣು. ಅವರಿಗೆ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ. ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸಮಾಜದಿಂದ ಗೌರವದ ಮಾನ-ಸಂಮಾನ. ಸಾಮಾಜಿಕ ವಲಯದೊಳಗೆ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಬೀರಿ ತಾನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ, ಸಮಾಜವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾ ಸಾಗುವ ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ, ಪುತ್ತೂರು ಪಾಣಾಜೆಯ ಬಿ.ಎಸ್.ಓಕುಣ್ಣಾಯರು. (ಬೊಳ್ಳಿಂಬಳ ಸುಬ್ರಾಯ ಓಕುಣ್ಣಾಯ) ಬಹುಕಾಲ ಪುತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿದ್ದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸ. ಈಗವರಿಗೆ ಎಂಭತ್ತಮೂರು.
ಓಕುಣ್ಣಾಯರು ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬದ ಹಿರಿಯಣ್ಣ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಅರ್ಥಧಾರಿ. ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಅಧ್ಯಾಪಕ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಒಲುಮೆಯ ನಿಲುವು. ಎದ್ದು ತೋರುವ ಗಾಂಭೀರ್ಯ. ಅದರೊಳಗೆ ಪರಿಪಕ್ವವಾಗಿರುವ ಹೂ-ಮನಸ್ಸು, ದಣಿವಿಲ್ಲದ ದುಡಿಮೆ. ಹೀಗೆ ಅವರ ಗುಣವಿಶೇಷಗಳಿಗೆ ದಶಬಾಹುಗಳು.
                ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ದಂತಕಥೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವ ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳ ಒಡನಾಟದಲ್ಲಿ ಓಕುಣ್ಣಾಯರು ಸುಪುಷ್ಟವಾಗಿ ಬೆಳೆದವರು. ಅಂದಿನ ವಾಗ್ವೈಖರಿ, ಪುರಾಣ ಲೋಕದ ಜಾಲಾಟ, ಮಾತಿನ ಸರಸ-ವಿರಸಗಳು ಅವರಲ್ಲಿ ಮರುಹುಟ್ಟು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಕಾಲಮಾನದ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಮೃದ್ಧತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ.
                ಇವರ ತಂದೆ ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ಓಕುಣ್ಣಾಯರು ಕವಿಭೂಷಣ ವೆಂಕಪ್ಪ ಶೆಟ್ಟರ ಶಿಷ್ಯ. ಆ ಸಮಯದ ಹಿರಿಯರೊಂದಿಗೆ ಬಿ.ಎಸ್. ಅವರಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಒಡನಾಟ. ತಾಳಮದ್ದಳೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೋತೃವಾಗಿಯೇ ಅರ್ಥಧಾರಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಏಕಲವ್ಯ! ಶಲ್ಯ, ಕೌರವ, ಧರ್ಮರಾಯ, ಕೌರವ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಕರ್ಣ, ಭೀಷ್ಮ.. ಹೀಗೆ ಪ್ರೌಢ, ವೈಚಾರಿಕ ಪಾತ್ರಗಳು ಖ್ಯಾತಿ ತಂದವು. ವಾಲಿ ಮೋಕ್ಷ ಪ್ರಸಂಗದ 'ವಾಲಿ'ಯ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಸಂಪನ್ನತೆಯಿಂದಾಗಿ 'ವಾಲಿ ಓಕುಣ್ಣಾಯರು' ಎಂದು ಆಪ್ತ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಿತರು.
                   ಪಾತ್ರ ವಿಶೇಷಣವು ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಹೊಸೆದ ಬಗೆ ಹೇಗೆ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದೆ. ಓಕುಣ್ಣಾಯರು ನಗುತ್ತಾ ತಾನು ಅರ್ಥಧಾರಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ದಿನಮಾನಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆಗಿನ ದೊಡ್ಡ ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳ ಜತೆ ಒಡನಾಟವಿತ್ತು. ಅದು ನನ್ನ ಕಲಾ ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಯಿತು. ಕೆಲವೊಂದು ಪಾತ್ರಗಳ ಗತ್ತು-ಗೈರತ್ತುಗಳು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು. ಇವರೆಲ್ಲರ ಅರ್ಥಗಾರಿಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ, ಹೇಳುತ್ತಾ ನನ್ನದೇ ಆದ ಶೈಲಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೆ.”ವಾಲಿವಧೆ’ ಪ್ರಸಂಗದ ಕೂಟ ಇದ್ದರೆ ’ವಾಲಿ’ಯ ಅರ್ಥ ನನಗೆ ಖಚಿತ. ಹಾಗಾಗಿ ಪರಿಚಿತ ವಲಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ವಾಲಿಯ ಪಾತ್ರ ಹೊಸೆಯಿತು!
                    ಕಲೆಯಲ್ಲಿ  ದೈವೀಕತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡವರು. ಪಾತ್ರಗಳ ಪರಾಕಾಯ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲ ಸಮರ್ಥ. ಪ್ರಸಂಗದ ಪದ್ಯವನ್ನು, ಕಥಾನುಭವವನ್ನು ಕಿರಿಯರಿಗೆ ಹೇಳಿಕೊಡುವಲ್ಲಿ ಅವರು ತೋರುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಳಜಿ ಅನನ್ಯ. ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ, ಭಾಗವತದ ಮೂಲಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದವರು. ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಹುತೇಕ ಪದ್ಯಗಳು ಕಂಠಪಾಠ.
"ಓಕುಣ್ಣಾಯರದು ವೃತ್ತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ನಿಯತ್ತಿನ ಜೀವನ. ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರಗಳ ಸ್ವಭಾವವರಿತ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ. ಅವರೊಬ್ಬ ಭಾವಜೀವಿ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವರ ಅರ್ಥಗಳೆಲ್ಲವೂ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಮನ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಮೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಅಪಾರ ಓದುವಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಪಾತ್ರಗಳು ಸೊರಗುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನಿದಿರು ಅರ್ಥಹೇಳಿದ ಕಲಾವಿದನ ಮನೋಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವಲ್ಲಿ ಅವರು ಅನುಸರಿಸುವ ವಿಧಾನ - ನಾನವರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಕೊಂಡ ಧನಾತ್ಮಕ ಅಂಶ" ಎಂದು ಅವರನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಬಲ್ಲ ಮಧೂರು ವೆಂಕಟಕೃಷ್ಣ ಶ್ಲಾಘಿಸುತ್ತಾರೆ.
                  "ಪುರಾಣದ ಕಥಾ ಪ್ರಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಓಕುಣ್ಣಾಯರ ನಿಯತ್ತು ಗಾಢ. ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪುರಾಣಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾದ ಅಂಶಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುವುದನ್ನು ಅವರು ಸಹಿಸರು. ಪದ್ಯದಿಂದ ಪದ್ಯಕ್ಕೆ ಟಚ್ ಕೊಡುತ್ತಾ ಅರ್ಥ ಹೇಳುವ ಸೊಗಸು. ಎದುರಾಳಿ ಪದ್ಯದ ಆಶಯದ ಆಚೀಚೆ ಸಂಚರಿಸಿದರೂ ಹೇಗೋ ಹೊಂದಿಸಿ ಪದ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಜಾಣ್ಮೆ ಅವರದು. ಎಷ್ಟೋ ಮಂದಿ ಪ್ರಸಂಗದ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಭಾವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎತ್ತಲೋ ವಿಷಯಾಂತರ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ತಾಳಮದ್ದಳೆಯ ಆಶಯಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ. ಪ್ರಸಂಗದ ಅರ್ಥವ್ಯಾಪ್ತಿ ಏನಿದೆಯೋ ಅದರೊಳಗೆ ಅರ್ಥಧಾರಿ ಸಂಚರಿಸಬೇಕು", ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
                ’ಅರ್ಥಧಾರಿಯು ಪಡಿಮಂಚದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಭಾಗವತರನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಅದು ಭಾಗವತರಿಗೆ ಅವಮಾನ ಮಾಡಿದಂತೆ’ ಎನ್ನುವ ನಂಬುಗೆಯಿತ್ತು. ಕೂಟಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಮೀರಿ ಕೆಲವೊಂದು ಘಟನೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಅದನ್ನು ನಿಜವಾದ ಕಲಾವಿದನಾದವರು ರಂಗದಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಬರಬೇಕು. ನಿಜ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಮಿಳಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು. ದ್ವೇಷ ಭಾವನೆ ತಾಳಬಾರದು. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಗೆ ಸಾಧಿಸಬಾರದು. ಹಾಗೇನಾದರೂ ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಂತೆಯೇ ತಾಳಮದ್ದಳೆಯ ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳು ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚಿ ವೇಷ ಮಾಡುವಾಗ ತಾಳಮದ್ದಳೆಯ ಗುಣಗಳು ರಂಗದಲ್ಲಿ ಬಾರದಂತೆ ಎಚ್ಚರ ಅಗತ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ಭಾಗವತನೇ ನಿರ್ದೇಶಕ. ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ವೇಷಧಾರಿಗಳ ಕರ್ತವ್ಯ - ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟದ ರಂಗದ ಎಚ್ಚರವನ್ನು ಓಕುಣ್ಣಾಯರು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
                ಹಳೆಯ ತಲೆಮಾರಿನ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಓಕುಣ್ಣಾಯರು ದನಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆಗೆಲ್ಲಾ ಶಬ್ದ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಹಿಂಜಿ ಮಾರಾಮಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಧರ್ಮವೂ ಅಲ್ಲ. ಮಧ್ಯ ಮಧ್ಯೆ ರೋಚಕವಾದ ಪಂಚಿಂಗ್, ಧರ್ಮಸೂಕ್ಷ್ಮಗಳು ಅನಾವರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರಸ್ಯ. ತಾಳಮದ್ದಳೆಯ ಮೂಲಕ ಪುರಾಣದ ವಿಚಾರಗಳು ತಪ್ಪಾಗಿ ಪಸರಿಸಬಾರದು. ತಪ್ಪನ್ನು ಕೇಳಿದ ಅಭ್ಯಾಸಿಗಳು ಅದನ್ನೇ ಸರಿಯೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಿ ತಮ್ಮ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರೆ ತಪ್ಪುಸಂದೇಶವನ್ನು ಅರ್ಥಧಾರಿ ನೀಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಓಕುಣ್ಣಾಯರಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಎಚ್ಚರದ ಕೂಟಬದ್ಧತೆಗಳು ಸದಾ ಜಾಗೃತ.
                 ಆರೇಳು ದಶಕದ ಹಿಂದೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಆತುಕೊಂಡ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದ್ಧತೆ, ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಹೊಣೆ, ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು ಬದುಕಿಗೆ ಸುಭಗತನವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದುವು.  ಅದರಲ್ಲಿ ಮಿಂದು ಪರಿಪಕ್ವಗೊಂಡುದರಿಂದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗಿದ್ದ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹಗುರಮಾಡಿಕೊಂಡ ಜಾಣ್ಮೆ ಅವರಿಗೆ ಒಲಿದತ್ತು. ತಾನು ನಂಬಿದ ಸತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ರಾಜಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆ ನಿಜದ ನೇರಕ್ಕೆ ನಡೆದು ತೋರಿದ ಹಿರಿಯ. ಪುತ್ತೂರಿನ ಶಿವಳ್ಳಿ ಸಂಪದ ಸಂಘಟನೆ, ಸಂಪದ ಟ್ರೇಡರ್ಸ್ ಗೋತ್ರ-ಪ್ರವರ ಸೂಚಿ, ಶಿವಳ್ಳಿ ಸಮಾವೇಶ.. ಮೊದಲಾದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಿದವರು.
                  ತನ್ನ ತಂದೆಯವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ 'ಬೊಳ್ಳಿಂಬಳ ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ಓಕುಣ್ಣಾಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ'ದ ಸ್ಥಾಪನೆ. ಅದರ ಮೂಲಕ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಪರಿಪಾಠ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ವರುಷದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ದಶಮಾನದ ಸಂಭ್ರಮ. ಓಕುಣ್ಣಾಯರ ಮಡದಿ ಸರೋಜ. ಮೂವರು ಹೆಣ್ಣು, ಇಬ್ಬರು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳು. ಎಲ್ಲರೂ ಉದ್ಯೋಗಸ್ಥರು. ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಓಕುಣ್ಣಾಯರಿಗೆ 2014ರಲ್ಲಿ  ಸಹಸ್ರಚಂದ್ರ ದರ್ಶನದ ಭಾಗ್ಯ ಒದಗಿತ್ತು.  ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಲಾಯಾನದ ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಿ 'ಸಾರ್ಥಕ' ಎನ್ನುವ ಅಭಿನಂದನ ಕೃತಿಯನ್ನು ಕುಟುಂಬಸ್ಥರು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದ್ದರು.

Wednesday, September 13, 2017

ಪಾತ್ರವನ್ನು ಕಳಚದ ಪುಚ್ಚೆಕೆರೆ

ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯ - ದಧಿಗಿಣತೋ - ಅಂಕಣ / 21-7-2017

             ಕಾಲದ ವಾಯುವೇಗಕ್ಕೆ ಬದುಕು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲು ಏಗುತ್ತಿದೆ. ಸಂಬಂಧಗಳ ಗಾಢತೆ ಮಸುಕಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಕ್ಲಿಕ್ಕಿನಷ್ಟು ವೇಗದಲ್ಲಿ ಸಂದ ಕಾಲವನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತೇವೆ. ಈ ಮರೆವಿನೊಳಗೆ ಸಾಧನೆ, ವ್ಯಕ್ತಿವಿಶೇಷಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಕುಬ್ಜವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕಾಲದ ವೇಗಕ್ಕೆ ತನ್ನನ್ನು ಒಡ್ಡಿಕೊಂಡು ಅಲುಗಾಡದೆ ಭದ್ರವಾಗಿ ನಿಂತ ಸಾಧಕರ ಸಾಧನೆಗಳು ಮರಣದ ನಂತರವೂ ಕಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಡುವಿಕೆಯೊಳಗೆ ಅವರ ಅಪ್ಪಟ ತ್ಯಾಗವಿದೆ, ತಪಸ್ಸಿದೆ. ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದವರು, ಪುಚ್ಚೆಕೆರೆ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್. ಬಂಟ್ವಾಳ ತಾಲೂಕಿನ ಮಂಚಿಯವರು. ಅವರು ಕಟೀಲು ಶಾಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಗುರುವಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದ, ಸಂಘಟಕ.  ಅವರು ದೂರವಾಗಿ ವರುಷ ಸಂದಿತು.
             ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪುಚ್ಚೆಕೆರೆಯವರು ಬೌದ್ಧಿಕವಾಗಿ ಆಳವಾಗಿ ಬೇರು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೂ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಹೆಜ್ಜೆ. ಅಸಂಖ್ಯಾತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನೆಚ್ಚಿನ ಗುರು. ಶಿಸ್ತಿನ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಇಲಾಖೆಯ ಆದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ! ತನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಿಂದ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಸ್ತನ್ನು ತಂದರು. ಎಳೆಯ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಓದಿದರು. ಮನ ಗೆದ್ದರು. ಹಾಗಾಗಿ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರನ್ನು ನೆನಪಿಸದ ಶಿಷ್ಯರು ಕಡಿಮೆ! 1964ರಲ್ಲಿ ಕಟೀಲು ಶಾಲೆಗೆ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಬಂದ ಪುಚ್ಚೆಕೆರೆಯವರಿಗೆ ನಿವೃತ್ತಿ ತನಕವೂ ಒಂದೇ ಮುಖ್ಯೋಪಾಧ್ಯಾಯ ಕೊಠಡಿ! ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಎಕ್ಕಾರು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪನ.
           ಅರ್ಧ ಶತಮಾನದ ಹಿಂದೆ ಹೊರಳೋಣ. ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರು ಕಟೀಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಕೇವಲ ಅಧ್ಯಾಪಕ. ಕಿನ್ನಿಗೋಳಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ತಿಂಗಳ ತಾಳಮದ್ದಳೆ ಮೂಲಕ ಅವರೊಳಗಿನ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಮೇವು ಸಿಕ್ಕಿತು. ಅರ್ಥ ಹೇಳುತ್ತಾ ಬೆಳೆದರು. ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಮಿಳಿತಗೊಳಿಸಿದರು. ವೈಯಕ್ತಿಕವಾದ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಷ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಪಾಕ ಪರಿಪಕ್ವವಾಯಿತು. ಕಲಾ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಟದ ಶುಭ್ರತೆಯನ್ನು ತಂದರು. ಅಧ್ಯಾಪಕ ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗುವ ತನಕವೂ ಈ ಶುಭ್ರತೆಗೆ ಹೊಳಪಿತ್ತು. ಇತರರಲ್ಲೂ ಶುಭ್ರತೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ತನ್ನ ನಿಲುಕಿಗೆ ಬಾರದೇ ಇದ್ದಾಗ ಮಂದಹಾಸದೊಳಗೆ ಇಳಿದುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು.
             1974, ಭ್ರಾಮರಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಂಡಳಿಯ ಹುಟ್ಟು. ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ದುಡಿತ. ಮಂಡಳಿಯು ಕಟೀಲಿನ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಘಟನೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಹವ್ಯಾಸಿ ಸಂಘಗಳಿಗೆ ಬಯಲಾಟ ಸಪ್ತಾಹಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದು ಹೆಮ್ಮೆಯ ವಿಚಾರವಾಯಿತು. ಸಂಘಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ರಂಗಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕಿವಿಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ತನ್ನೆಲ್ಲ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಜತೆಗೆ ಸಪ್ತಾಹದ ಆಟಗಳ ನೋಟಕರಾಗಿದ್ದು ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತಪ್ಪನ್ನು ಹೇಳಲು ಎಂದೂ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದಿರಲಿಲ್ಲ. "ವಿಮರ್ಶೆ ಮುಖಸ್ತುತಿಯಾಗಬಾರದು. ಅದು ಕಲಾವಿದನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಮಾರಕ. ಆದರೆ ವಿಮರ್ಶೆಯು ಬೆಣ್ಣೆಯಿಂದ ಕೂದಲು ತೆಗೆದಂತಿರಬೇಕು. ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಸಲ್ಲದು," ಎಂದು ಒಮ್ಮೆ ಹೇಳಿದ್ದರು.
               ಕಟೀಲಿನ 'ಸರಸ್ವತಿ ಸದನ'ವು ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಮನೆ. ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲೇ ಆತಿಥ್ಯ. ಕಲಾವಿದರು ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಾ ತಿಂದು ತೇಗಿದಾಗ ಖುಷಿ ಪಡುವ ಜಾಯಮಾನ. ಉಪಾಹಾರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರ ಆತಿಥ್ಯವೇ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ತಂಪಾಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆತಿಥ್ಯದ ನಿಜಾರ್ಥದ ಸಾಕಾರತೆಗೆ ಪುಚ್ಚೆಕರೆ ಒಂದು ಉಪಮೆ. ಪ್ರತೀ ಪ್ರದರ್ಶನ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಭಟ್ಟರ ಸ್ವಾಗತ-ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಧನ್ಯವಾದ - ಇದು ಕೂಡಾ ಒಂದು ಪಾತ್ರವೇ. ಕಲಾವಿದರು ತಂತಮ್ಮ ಪಾತ್ರ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಪಾತ್ರದಿಂದ ಕಳಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.  ಪುಚ್ಚೆಕೆರೆಯವರು ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಕಳಚಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಇಲ್ಲ!
             ಹದಿನೈದು ವರುಷದ ಹಿಂದಿನ ಮಾತಿನ್ನೂ ನೆನಪಿದೆ. ಪುತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ ಮಕ್ಕಳ ಯಕ್ಷ ಸಂಭ್ರಮದ ವೇದಿಕೆ. ಪುಚ್ಚೆಕೆರೆಯವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ - "ರಂಗಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮೇಳದಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ. ಅದು ಹವ್ಯಾಸಿ ರಂಗದಿಂದ ಸಾಧ್ಯ. ಹವ್ಯಾಸಿಗಳು ಮೇಳದ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು ರಂಗದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಲ್ಲದು." ಸಂದರ್ಭ ಬಂದಾಗಲೆಲ್ಲಾ ಹವ್ಯಾಸಿ ರಂಗ, ಹವ್ಯಾಸಿ ಕಲಾವಿದರ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಗಟ್ಟಿ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರ ಒಡನಾಟದ ನೆನಪಿನ ತೇವ ಅರಿಲ್ಲ. ಹವ್ಯಾಸಿಗಳು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ ರಂಗವೇರಿದರೆ ವೃತ್ತಿ ರಂಗದಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಂಗಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದೆಂಬ ಆಶೆ ಅವರಲ್ಲಿತ್ತು.
              "ಕಲಾವಿದರ ಕುರಿತು ಅತೀವ ಕಾಳಜಿ. ಶಿಸ್ತಿನ ನೇರ ಕಟುನುಡಿ ಅವರ ಭಾಷಣಗಳಲ್ಲಿತ್ತು. ಚುಟುಕಾಗಿ, ಹರಿತವಾದ ಮಾತುಗಳು ನಿರ್ವಹಣೆ, ಭಾಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಬಹುದಿತ್ತು. ಕೂಟಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಂಬದ್ಧ, ಲಂಬಿತ, ಅನಗತ್ಯ ಚರ್ಚೆಗಳನ್ನು ಅವರು ಸಹಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ." ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ತನ್ನ ಮೊನಚಾದ ಚುರುಕು ಸಂಭಾಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಡುವ ಕಲೆ ಅವರದು ಎಂದು ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದ ಗುಂಡ್ಯಡ್ಕ ಈಶ್ವರ ಭಟ್ಟರು ಪುಚ್ಚೆಕೆರೆಯವರ ಒಡನಾಟವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕಟೀಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಕೂಟಾಟಗಳ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೊರುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಹೊರೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಹೊರಿಸಿದ್ದಲ್ಲ!
              ಬಯಲಾಟ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಚತುರ. ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೈದು ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಆಡಿಸುವ ಚಾಕಚಕ್ಯತೆಯಿತ್ತು. ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಯುವ ವಿಧಾನ ಹೃದ್ಯ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಓರ್ವ ಕಲಾವಿದರ ಪರಿಚಯ, ಅವರ ವೇಷಗಾರಿಕೆಯ ವಿಶೇಷತೆ, ಪ್ರಸಂಗಗಳ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿಯು ಭಟ್ಟರಂತೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಬಾರದು. ಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಗುಣ.  ಪ್ರಥಮ ಪರಿಚಯದಲ್ಲೇ 'ನಮ್ಮವ'ರಾಗುವ ಆಪ್ತತೆ. ಎಷ್ಟೋ ಸಲ ಮುಕ್ತ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ, ಅಹಮಿಕೆ ಇಲ್ಲದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳಿಂದಾಗಿ ಎಷ್ಟೊ ಮಂದಿ ತುಂಬಾ ಹಗುರವಾಗಿ ಕಂಡದ್ದನ್ನೂ ನೋಡಿದ್ದೇನೆ, ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಇದರಿಂದ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರು ಎಂದೂ ಹಗುರವಾದದ್ದಿಲ್ಲ.
             ಪ್ರಸಂಗಕರ್ತ ಡಿ.ಎಸ್.ಶ್ರೀಧರ್ ಅವರು ಪುಚ್ಚೆಕೆರೆಯವರ ವಿನಯವಂತಿಕೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, "ಒಮ್ಮೆ ನಮ್ಮ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಭಾಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಕರೆದಿದ್ದೆ. ಮೊದಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ 'ತಾನು ಪ್ರೈಮರಿ ಶಾಲೆಯ ಮಾಸ್ಟ್ರು, ನಿಮ್ಮದು ಕಾಲೇಜು. ನನ್ನ ಮಾತು ಸಾಕಾದೀತೇ.' ಇದು ಅವರ ಚಿಂತೆ. ಒತ್ತಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಪ್ರೌಢ ಉಪನ್ಯಾಸ ನೀಡಿದರು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬಿಡಿ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ಮಹಾಸದರಿಗೂ ಅದು ನಿಲುಕದಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಕಟೀಲು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಖಂಡಿತಾ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಲ್ಲ. ಸದಾ ಓಡಾಡುತ್ತಾ, ಏಕಕಾಲಕ್ಕೆ ಹಲವು ಹೊಣೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಚಾಕಚಕ್ಯತೆ. ಅವರಿಗೆ ಅವರೇ ಸಾಟಿ.
              ಎಷ್ಟೋ ಕಡೆ ಕಲಾವಿದರೇ ಸಂಘಟಕರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸಂಘಟನೆಯಲ್ಲೇ ಅವರ ಆಯುಷ್ಯ ಮುಗಿದಿರುತ್ತದೆ! ಇತ್ತ ಸಂಘಟನೆಯೂ ಬೆಳೆಯದು, ಅತ್ತ ತಾನೂ ಬೆಳೆಯಲಾರ! ಕೆಲವರಿಗದು ಇಷ್ಟವೂ ಕೂಡಾ. ಆದರೆ ಕಲಾವಿದನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಸಂಘಟಕನಾಗಿದ್ದರೆ ಜರಗುವ ಕೂಟಾಟಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ತಾನೂ ಬೆಳೆಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಬೆಳೆದವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಗಣನೀಯವಲ್ಲ. ಪುಚ್ಚೆಕೆರೆಯವರು ಸಂಘಟನೆಯೊಂದಿಗೆ ತಾನೂ ಅರ್ಥಧಾರಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದರು, ವೇಷಧಾರಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡರು. ಇಂದ್ರಜಿತು, ಶಿಶುಪಾಲ, ಕೃಷ್ಣ ಸಂಧಾನ ಪ್ರಸಂಗದ ವಿದುರ, ಕೃಷ್ಣ; ವಾಲಿವಧೆಯ ಸುಗ್ರೀವ.. ಇಂತಹ ಪಾತ್ರಗಳು ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರಿಗೆ ಕಷ್ಟವಲ್ಲ. ಕಟೀಲಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವಿಚಾರಗೋಷ್ಠಿ, ಕಮ್ಮಟಗಳ ಹಿಂದಿನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಎಂದು ಮೂಲತಃ ಕಟೀಲಿನವರೇ ಆಗಿದ್ದ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಡಲಾಚೆಯಿರುವ ಪದ್ಮನಾಭ ಕಟೀಲು ಕೃಷ್ಣ ಮಾಸ್ಟ್ರ ಜತೆಗಿನ ಒಡನಾಟಕ್ಕೆ ಮಾತು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.
                  ಬದುಕಿನದ್ದಕ್ಕೂ ಪುಚ್ಚೆಕೆರೆಯವರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಬೆಳೆದವರು. ಮಾತು ಅವರ ಸರ್ವಸ್ವ. ಬದುಕಿನ ಕೊನೆಯ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಾತು ಮೌನವಾಗಿತ್ತು. ಮೌನವಾಗಿದ್ದಾಗ ಭೇಟಿಯಾಗಿದ್ದೆ. ಅಲ್ಲ್ಲಿದ್ದಷ್ಟೂ ಹೊತ್ತು ಮೌನಕ್ಕೆ ಜಾರಿಸಿದರು! ಹಲವು ಬಾರಿ ಮುಖ ನೋಡಿದರು, ಆಗಸ ದಿಟ್ಟಿಸಿದರು! ಪರಸ್ಪರರ ಮಧ್ಯೆ ಅಂಧಕಾರ.. ಅಲ್ಲಲ್ಲ.. ಗಾಢಾಂಧಕಾರ. ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪುಟಿಯುತ್ತಾ ಇದ್ದಂತೆ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರು ಅಷ್ಟೇ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು. ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಇದ್ದಾಗ ಎಷ್ಟೊಂದು ಅಭಿಮಾನಗಳು! ಹಿಂದೆ ಸರಿದಾಗ ಅಭಿಮಾನದ ಗಾಢತೆಗೆ ಮಸುಕು. ಇದುವೇ ಜೀವ-ಜೀವನ. ಕಾಲದ ವಾಯುವೇಗದ ಪರಿಣಾಮ.
              2017 ಜುಲೈ 21 - ಪುಚ್ಚೆಕೆರೆ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರ ವರ್ಶಾಂತಿಕ. ಅಪರಾಹ್ನ ಮಂಚಿಯ ಲಯನ್ಸ್ ಸಭಾಭವನದಲ್ಲಿ  ಅವರ ಸ್ಮೃತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ. ನೆನಪು ಸಂಚಿಕೆ ಅನಾವರಣ. ತಾಳಮದ್ದಳೆ. ಅಭಿಮಾನಿಗಳ, ಕುಟುಂಬದವರ ಆಯೋಜನೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಕಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಹೆಜ್ಜೆಯೂರಿದ ಕಲಾ-ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಗೌರವ.

Saturday, September 9, 2017

ಕಲಾಮನಸ್ಸಿನ ಬೀಜ ಊರಿದ ಶಿಬಿರ

ಗುರು ದಿವಾಣ ಶಿವಶಂಕರ ಭಟ್ಟರು ಗಿಡ ನೆಡುವ ಮೂಲಕ ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಚಾಲನೆ
ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯ - ದಧಿಗಿಣತೋ - ಅಂಕಣ  / 7-7-2017

                    ಯಕ್ಷಗಾನದ ಒಂದೊಂದು ವಿಭಾಗವು ಕಾಲದ ಓಟಕ್ಕೋ, ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯ ವಿಕಾರಗಳಿಗೋ ಸಿಕ್ಕಿ ಒದ್ದಾಡುವ ಅನುಭವ ಹಲವರದು. ಯಾರನ್ನೂ ದೂರುವಂತಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಕಾರಣರೇ!  'ಒಳಿತನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಬಾರದು' ಎಲ್ಲೋ ಓದಿದ ಸೊಲ್ಲು ರಂಗದ ಒದ್ದಾಟಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯ. ರಂಗದ ನರಳಾಟಕ್ಕೆ ಕೊನೆ ಎಂದು? ಹಳಿಗೆ ತರುವವರಾರು? ರಂಗಸೊಬಗೆನ್ನುವುದು ಮರೀಚಿಕೆಯೇ? ಮುಂತಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹೊಸದೇನಲ್ಲ. 'ರಂಗದ ಕೆಲವು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಈಗ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಮರು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವುದು' ಬಹುಶಃ ವರ್ತಮಾನದ ಗೊಣಗಾಟಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಬಹುದು. ಎಣಿಸಿದಷ್ಟು ಸುಲಭದ ಮಾತಲ್ಲ, ಕೆಲಸವಲ್ಲ.
                     ಮಕ್ಕಳ, ಮಹಿಳೆಯರ ತಂಡಗಳು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಹೆಜ್ಜೆಯೂರಿವೆ. ಕಾಲಮಿತಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ತರಗತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಮಕ್ಕಳ ತಂಡಗಳಿಗೆ ಅಕಾಡೆಮಿಕ್ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವುದು ಅವಶ್ಯ. ನಾಟ್ಯ, ಅರ್ಥ, ವೇಷಗಳು 'ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ' ಆಗುತ್ತದಷ್ಟೇ ವಿನಾ ವಿವಿಧ ಆಯಾಮಗಳ ದರ್ಶನ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಎಡನೀರಿನಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ ಯಕ್ಷಗಾನ ತರಬೇತಿ ಶಿಬಿರದಿಂದ ಮರಳುವಾಗ ಈ ಎಲ್ಲಾ ವಿಚಾರಗಳು ನನ್ನೊಳಗೆ ಗೂಡು ಕಟ್ಟಿದ್ದುವು. ಶಿಬಿರವನ್ನು ಕಾಸರಗೋಡು ಸರಕಾರಿ ಕಾಲೇಜಿನ 'ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ' ಆಯೋಜಿಸಿತ್ತು. ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಜರುಗಿದ ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.
                  ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧವಾದ ಕಾರ್ಯ ಹೂರಣ. ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಡಾ. ರತ್ನಾಕರ ಮಲ್ಲಮೂಲೆ ಸಂಯೋಜನಾಧಿಕಾರಿ. ಜತೆಗೆ ಡಾ.ರಾಜೇಶ್ ಬೆಜ್ಜಂಗಳ ಮತ್ತಿತರರು ಒಂದು ತಪಸ್ಸಿನಂತೆ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕೆಲವು ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಈಗಿರುವ ರಂಗದ ವಿನ್ಯಾಸ ಏನಿದೆಯೋ ಅದರ ಛಾಯಾಪ್ರತಿ ಆಗದೆ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಹಾದಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡು, ಆ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಿಸಲು ಶಿಬಿರ ಒಂದು ಕೈತಾಂಗು ಆಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ನಡುವೆ ಇರುವ ತರಬೇತಿ ತಂಡಗಳು ಒಮ್ಮೆ ಕತ್ತು ತಿರುಗಿಸಿ ಇತ್ತ ನೋಡಬಹುದೇನೋ.
                   ದಿವಾಣ ಶಿವಶಂಕರ ಭಟ್ ಮತ್ತು ಸಬ್ಬಣಕೋಡಿ ರಾಮ ಭಟ್ - ಗುರುಗಳು. ಬಹುಕಾಲ ಅನೇಕ ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ ಅನುಭವಿಗಳು. ಒಂದು ತಿಂಗಳು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಜತೆಗಿದ್ದು ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಕಲೆಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಗೈರುಹಾಜರಾಗದೆ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯಿಂದ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದು  ಕಾರ್ಯಹೂರಣದ ಗಟ್ಟಿತನ. "ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿಟ್ಟು, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ. ಬಹುಶಃ ಉಪನ್ಯಾಸ, ಪ್ರಬಂಧ ಮಂಡನೆಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದರೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಆಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಂತೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಥಿಯರಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾಕ್ಟಿಕಲ್ ಕಲಿಕೆಯೂ ಜತೆಜತೆಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ್ದರಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸವಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು," ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮಲ್ಲಮೂಲೆ.
               ಶ್ರೀ ಎಡನೀರು ಮಠದಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದು ದಿವಸಗಳ ಕಾಲ ಎಡನೀರು ಮೇಳದ ಆಟಗಳು ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದ್ದುವು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಿದು ಬೋನಸ್. ಕಲಿತುದನ್ನು ಅನುಭವಿ ಕಲಾವಿದರ ವೇಷಗಳ ನಾಟ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡುವ ಅವಕಾಶ. ಕಲಾವಿದರೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಯುವ ಕ್ಷಣ. ಅವರ ಬದುಕನ್ನು ಓದುವ ಸನ್ನಿವೇಶ. ಮೇಳದ ಆಟದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಅವರಿಂದ ಪ್ರಾತ್ಯಕ್ಷಿಕೆ. ಅನುಭವ ಕಥನ. ಸೂರಿಕುಮೇರು ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರಿಂದ ನವರಸಗಳ ಪ್ರಸ್ತುತಿ, ಪುಂಡು ವೇಷಗಳ ಕುರಿತು ಪುತ್ತೂರು ಶ್ರೀಧರ ಭಂಡಾರಿ, ಸ್ತ್ರೀ ಪಾತ್ರಗಳ ಕುರಿತು ಕುಂಬಳೆ ಶ್ರೀಧರ ರಾವ್, ಮವ್ವಾರು ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಮಣಿಯಾಣಿಯವರು ಹಾಸ್ಯದ ಅನನ್ಯತೆ, ಯಕ್ಷ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕುರಿತು ತಾರಾನಾಥ ವರ್ಕಾಡಿ, ದೇವಕಾನ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರಿಂದ ಬಣ್ಣಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೆ.ವಿ.ರಮೇಶರಿಂದ ಬೊಂಬೆಯಾಟದ ಮಾಹಿತಿ.. ಹೀಗೆ ಅನುಭವಿಗಳ ದಂಡು ಅಯಾಚಿತವಾಗಿ ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಒದಗಿದೆ.
                  ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಲಾ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಪ್ರತಿದಿನ ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿರುವುದು ಹೊಸ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಂಡಿತು. ಕಾಲೇಜೊಂದರ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರವು ಆಯೋಜಿಸುವ ಶಿಬಿರವು ನಮ್ಮದು ಎನ್ನುವ ಮನಃಸ್ಥಿತಿ ಇದೆಯಲ್ಲಾ ಗ್ರೇಟ್. "ಏನಿಲ್ಲವೆಂದರೂ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಮಿಕ್ಕಿ ಸಹೃದಯರು ಶಿಬಿರವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನೈತಿಕ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇಷ್ಟೊಂದು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಸಿಗಬಹುದೆನ್ನುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿರಲಿಲ್ಲ," ಎಂದು ವಿನೀತರಾಗುತ್ತಾರೆ ರತ್ನಾಕರ. ಇವರೊಂದಿಗೆ ಹೆಗಲೆಣೆಯಾಗಿ ಕಾಲೇಜಿನ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ವರ್ಗ, ಸ್ನೇಹಿತರು, ಹಳೆ ವಿದ್ಯಾಥರ್ಿಗಳಿದ್ದರು.
                   ಶಿಬಿರದ ಕಲಾಪಗಳ ವರದಿಗಾಗಿಯೇ ತೆರೆದ ವಾಟ್ಸಾಪ್ ಜಾಲತಾಣ ಗುಂಪು ಇನ್ನೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದಿಲ್ಲ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ತೊಡಗಿ ಕಲಾ ಸಂಘಟನೆ, ಕಲಾವಿದರು, ಕಲಾಭಿಮಾನಿಗಳು ಗುಂಪಿನ ಸದಸ್ಯರು. ಪೂರ್ವಾಹ್ನದಿಂದ ರಾತ್ರಿ ತನಕದ ವಿವಿಧ ಕಲಾಪಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಗುಂಪಿಗೆ ಏರಿಸುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ದೂರದೂರಿನವರಿಗೆ ಶಿಬಿರದ ಅಪ್ಡೇಟ್ ಸಿಕ್ಕಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಟ್ಸಾಪ್ ಗುಂಪಿನ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಮಾಧ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದುವು. ಶಿಬಿರದ ಆಗುಹೋಗುಗಳನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಿವೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳನ್ನು ಸದ್ದುದ್ದೇಶವೊಂದಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಬಳಸಬಹುದು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
                 ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ಭರತನಾಟ್ಯ-ಕಥಕ್ಕಳಿ ಪರಿಚಯ, ಮಂಜೇಶ್ವರದ ಗಿಳಿವಿಂಡು ಭೇಟಿ, ಉಡುಪಿಯ ಯಕ್ಷಗುರು ಬನ್ನಂಜೆ ಸಂಜೀವ ಸುವರ್ಣರೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ, ವಿಮರ್ಶಕ ಡಾ.ರಾಘವ ನಂಬಿಯಾರರ ಜತೆಗೆ ಮುಖಾಮುಖಿ... ಹೀಗೆ ಮಕ್ಕಳ ಅರಿವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಕಲಾಪಗಳು ಶಿಬಿರದ ಹೈಲೈಟ್. ಇದರಿಂದಾಗಿ ನಾಟ್ಯ, ವೇಷದ ಹೊರತಾದ ಯಕ್ಷಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಶಾಲೆ, ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಯಕ್ಷಗಾನ ತರಬೇತಿ ತಂಡಗಳು ಕೂಡಾ ಇಂತಹ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಬೇಕು.
               ಶಿಬಿರ ಏನೋ ಮುಗಿಯಿತು. ಪಠ್ಯದ ಒತ್ತಡದ ಜತೆಗೆ ಮಕ್ಕಳ 'ಕಲಾ ಕಾವು' ಆರದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕೂಡಾ ಸವಾಲಿನ ಕೆಲಸ. "ಭಾಗವಹಿಸಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕಲಾವಿದರಾಗಬೇಕಿಲ್ಲ. ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಾದರೆ ಸಾಕು. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ತಯಾರಿ ಆಗಬೇಕಾದುದು ಕಾಲದ ಅವಶ್ಯಕತೆ," ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಎಡನೀರಿನ ಜಯರಾಮ ಮಂಜತ್ತಾಯ. ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರದ ಆಶಯವೂ ಇದೇ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗಿರುವುದು ಶ್ಲಾಘ್ಯ.
                   ಬಿಡುವಿಲ್ಲದ ಕಾರ್ಯಹೂರಣದ ಶಿಬಿರವು ಮಕ್ಕಳೊಳಗೆ ಕಲಾಮನಸ್ಸಿನ ಬೀಜವೊಂದನ್ನು ಊರಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ನಿರಂತರ ಕಲೆಯ ಕಾವು ಸಿಕ್ಕಿ ಮೊಳಕೆಯೊಡೆಯಬೇಕು. ಶಿಬಿರ ಮುಗಿದಾಗ ಕಲಾಮನಸ್ಸಿನ ಬೀಜವು ಮೊಳಕೆಯೊಡೆಯಲು ಸಜ್ಜಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಆರೈಕೆಗಳು ಸಿಕ್ಕಾಗ ಮಾತ್ರ ಅದು ಸಸಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಶಿಬಿರಾರ್ಥಿಗಳು ಸಸಿಯಾಗಲು ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಗಟ್ಟಿತನವನ್ನು ಪಡೆದವರಾದ್ದರಿಂದ ಇವರಲ್ಲಿರುವ ಕಲಾಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಪೋಶಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.
                 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವರುಷದಲ್ಲಿ ಏನಿಲ್ಲವೆಂದರೂ ಮೂರೋ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಂಬಂಧಿಯಾದ ಒಂದೊಂದು ದಿವಸದ ಕಲಾಪಗಳು ನಡೆಯಬೇಕು. ಈಗ ನೀಡಿದ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮರುಓದು ಕೂಡಾ ಅಗತ್ಯ. ಭಾಷಣ, ಉಪನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಹೊರತಾದ ಕಲಾಪಗಳು ಮಕ್ಕಳ ಮನದೊಳಗೆ ಇಳಿಯಲು ಸಹಕಾರಿ. ಮಲೆಯಾಳ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಗಿ ಶಿಬಿರವೊಂದನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದ ಕಾಲೇಜಿನ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರವು ಯಕ್ಷ ಕಲಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ಸಂದೇಶ ಬೀರಿದೆ. ಹೊಸ ಮಾದರಿಯನ್ನು ತೋರಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಚಿಣ್ಣರನ್ನು ಅರಿವಿನ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಒಯ್ದು ಅವರಿಂದ 'ಯಕ್ಷಗಾನ'ವನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುವುದೇ ರಂಗದ ಮರುನಿರ್ಮಾಣ.
                 ರತ್ನಾಕರ ಮಲ್ಲಮೂಲೆ ಬಳಗದ ಶಿಬಿರದ ಆಯೋಜನೆ ಹೂವಿನದ್ದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅನುದಾನದಿಂದ ತೊಡಗಿ ದೈನಂದಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ನಿಗಾ ಕೊಡಬೇಕಿತ್ತು. ಸಹಜವಾಗಿ ಎದುರಾಗುವ ಮಾನಸಿಕ ಹಿಂಸೆಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾ ನಗುಮುಖದಿಂದ ಇರಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ರಾಜಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಹೂರಣವನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಬಹುಶಃ ಇವರಲ್ಲಿರುವ ಕಲಾ ಗಟ್ಟಿತನವು ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಹಗುರವಾಗಿಸಿದೆ.